कहिले भूकम्पले अत्यायो, कहिले नाकाबन्दीले सतायो । अब केही नहोला भनेको त फेरि खडेरीले सतायो । लौ खोटाङको हलेसी महादेव मन्दिरमा रहेका भगवान अब त बचाऊ ।
बैशाख १२ को गोरखा भूकम्पमा निधन भएकाको सम्झनामा राजधानीको बसन्तपुरमा बेलुन उडाएर सम्झना गरिएको छ ।
काठमाडौं:वल्र्ड क्रिकेट लिग च्याम्पियनसिपमा नेपालले पहिलो जित हात पारेको छ । नामिबियाविरुद्ध भएको पहिलो खेलमा शनिबार घरेलु मैदानमा उत्रिएको नेपाल पाँच विकेटले विजयी भयो । नेपालले यसअघि स्कटल्यान्ड र पपुआ न्युगिनीसँग खेले पनि दुवैसँग हार बेहोरेको थियो ।
नेपालले सन् २०१५ को जनवरीपछि एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटमा पहिलो जित हात पारेको हो । डिभिजन च्याम्पियनसिपमा आठ टोली छन् भने हरेकले हरेकसँग दुईदुई खेल खेल्नेछन् । नेपालले दुई प्रतियोगिताको शीर्ष चार टोलीले सन् २०१८ मा हुने विश्वकप छनोटमा सहभागी हुने अवसर पाउनेछन् भने अन्तिमका चार टोली डिभिजन दुईमा झर्नेछन् ।
नेपालले अन्तिमपटक पनि एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटमा नामिबियालाई नै हराएको थियो, उसैको मैदानमा । यसपटक करिब तीन वर्षपछि घरेलु मैदानमा उत्रिएको सिनियर नेपाली क्रिकेट टोली १५ हजारभन्दा बढी दर्शकसामु उच्च मनोबलसहित उत्रिएको थियो । टस जितेको नामिबियाले पहिला ब्याटिङ गर्ने निर्णय गरेको थियो ।
नामिबियाले निर्धारित ५० ओभर खेल्दै नौ विकेटको क्षतिमा एक सय ९५ रन जोडेको थियो । नामिबियाका लागि मध्यक्रमका सारेल बर्जरले ३८ र जेजे स्मितले २६ रन बनाए । यसैगरी अघिल्लो क्रमका पिक्की या फ्रान्सले २६, जेरार्ड एरामसले २५, जेरी स्निम्यानले २३, कप्तान स्टेफान बार्डले १८, निकोलास स्कोल्ट्जले १८ र विकेटकिपर जेन ग्रिनले १४ रन बनाए ।
नेपालका बलर वसन्त रेग्मीले तीन, सोमपाल कामीले दुई तथा पारस खड्का र सन्दीप लामिछानेले एकएक विकेट लिए । नेपालले ४७.१ ओभरमा पाँच विकेट गुमाएर लक्ष्य भेट्टायो ।
घरेलु टोलीका लागि प्रारम्भिक ब्याट्सम्यान शरद भेषावकरले अविजित ५० र मध्यक्रमका विनोद भण्डारीले अविजित ४० रन बनाए । कप्तान पारस खड्का र उपकप्तान ज्ञानेन्द्र मल्लले २१-२१ रन जोडे । नरेश बुढाएरले १६, राजेश पुलामीले नौ र विकेटकिपर राजु रिजालले ६ रन बनाए । ३२.४ ओभरमा एक सय १३ रन जोड्दा पाँच विकेट गुमाएर दबाबमा देखिएको नेपाललाई विनोद र शरदले अन्तिम समयसम्म सम्हालेका हुन् । यी दुईबीच छैटौं विकेटका लागि अविजित ८४ रनको साझेदारी भएको थियो ।
छैटौं ब्याट्सम्यानका रूपमा क्रिजमा आएका विनोदले ३ औं ओभरमा दुई छक्का प्रहार गर्दै दबाब केही कम गरेका थिए । नेपाली ब्याट्सम्यानले ठूला प्रहार गर्न नसकिरहेको अवस्थामा विनोदको यो 'स्ट्रोक' महत्वपूर्ण बन्यो । त्यति बेला शरद ६४ बलमा २२ रन बनाएर खेल्दै थिए ।
शरदले आफ्नो पालिमा ९९ बलमा तीन चौका प्रहार गरे । उनले विजयी रनका रूपमा चौका प्रहार गरी आफ्नो अर्धशतकसमेत पूरा गरेका थिए । विनोदले ४९ बलमा तीन छक्का र एक चौका हिर्काए । नेपालले पहिलो विकेटका लागि ४२ रनको साझेदारी गरेको थियो । बलिङतर्फ नामिबियाका बर्जर र स्निम्यानले दुईदुई विकेट लिए । जिभागो ग्रोइनेवाल्डले पनि एक विकेट हात पारे । नेपालले १२ बाई, ६ लेग बाई र १६ वाइडसहित ३४ अतिरिक्त रन पाएको थियो ।
'लामो समयपछि जितेकोमा निकै खुसी छौं तर अब यसलाई हरेक खेलमा निरन्तरता दिनुपर्छ किनभने यो प्रतियोगितामा हामीले खेल्न बाँकी हरेक खेलमा जित चाहिन्छ', जितपछि नेपालका कप्तान पारसले भने । उनले टोलीको योजनाभन्दा २०-३० रन बढी नामिबियाले जोडेको बताए । 'खेल केही गाह्रो भयो तर जित महत्वपूर्ण हो ।
हामीले ब्याटिङमा राम्रो सुरुआत ग¥यौं । शरद र विनोदले आवश्यक पालि खेले', उनले भने । नेपालले प्रतियोगिताअन्तर्गत स्कटल्यान्ड र पपुआ न्युगिनीसँग खेलेका चारवटै खेल देशबाहिर खेलेको थियो । नामिबियाका कप्तान बार्डले मध्यक्रमका ब्याट्सम्यानले आवश्यक पालि खेल्न नसक्दा टोलीलाई २०-३० रन कम भएको प्रतिक्रिया दिए । उनले नेपाली ब्याट्सम्यानको खुलेर प्रशंसा गरे ।
यसअघि सुरुको दुई ओभरमा विकेट नलिई २५ रन दिएको नेपाल तेस्रो ओभरको पहिलो बलमा सोमपालमार्फत कप्तान बार्डलाई आउट गर्दै नियन्त्रणमा देखिएको थियो । आठौं ओभरमा स्पिनरका रूपमा नेपालले शक्ति गौचनलाई बलिङमा ल्याएको थियो । एक सय नौ रन जोड्दा ६ विकेट गुमाएको नामिबियालाई पछिल्ला क्रमका ब्याट्सम्यानले सम्हालेका थिए ।
स्पिनरहरू शक्ति गौचनले १० ओभरमा तीन मेडन राखेर ३४ रन, वसन्त रेग्मीले १० ओभरमा एक मेडन राखेर ४० रन, युवा स्पिनर सन्दीप लामिछानेले १० ओभरमा दुई मेडन राखेर ३७ रन खर्चिएका थिए । सुरुका तीन ओभर मिडियम फास्ट बलिङ गरेका पारसले त्यसपछि स्पिन बलिङ गर्दै १० ओभरमा तीन मेडन राखेर ३४ रन मात्र खर्चिए ।
नामिबियालाई हराएलगत्तै नेपाल अंक तालिकामा दुई स्थान माथि उक्लिएर छैटौं स्थानमा पुगेको छ । सोमबार हुने दोस्रो खेलमा पनि विजयी भए नेपाल पाँचौं स्थानमा पुग्नेछ । पाँचौं स्थानमा रहेको पपुआ न्युगिनीको चार खेलबाट चार अंक भए पनि नेटरनरेटमा नेपालभन्दा पछाडि छ ।
सातौं स्थानमा रहेको नामिबियाको पाँच खेलबाट दुई अंक र आठौं स्थानमा रहेको यूएईको ६ खेलबाट दुई अंक भए पनि दुवै टोली नेटरनरेटमा नेपालभन्दा तल छन् । शीर्ष स्थानमा रहेको नेदरल्यान्ड्सले ६ खेलबाट १० अंक, दोस्रो स्थानमा रहेको हङकङले ६ खेलबाट नौ अंक, तेस्रो स्थानमा रहेको स्कटल्यान्डले ६ खेलबाट सात अंक र चौथो स्थानमा रहेको केन्याले चार खेलबाट ६ अंक जोडेको छ ।
annapurnapost
नेपालका सन्दीप लामिछाने र राजु रिजालले सिनियर अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटमा डेब्यु गरेका छन् । गत यू–१९ विश्वकपमा स्पिनर सन्दीप र विकेटकिपर ब्याट्सम्यान राजुले उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेका थिए । सो प्रतियोगितामा ह्याट्रिक विकेट लिएका सन्दीप महान् स्पिनर सेन वार्नसँग तुलना गरिएका थिए । उनले सिनियर अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटमा पनि सानदार डेब्यु गरेका छन् ।
११औं ओभरमा बलिङमा ल्याइएका सन्दीपले खतरनाक देखिएका या फ्रान्सको विकेट लिए भने पारस खड्काको बलमा एक उत्कृष्ट क्याच पनि लिएका थिए । लगातारको उत्कृष्ट प्रदर्शनपछि उनलाई पूरा १० ओभर बलिङ गर्न दिइएको थियो । 'उसले सोचेभन्दा निकै राम्रो प्रदर्शन गर्यो' , नेपाली टोलीका प्रशिक्षक टमटाले भने । यू–१९ राष्ट्रिय टोलीका कप्तानसमेत रहेका राजु विकेटकिपिङमा राम्रो देखिए पनि ब्याटिङमा भने जम्न सकेनन् ।
सिनियर राष्ट्रिय टोलीलाई सम्हालेको पहिलो खेलमै नेपाली टोलीका प्रशिक्षक जगत टमटाले सफलता हात पारेका छन् । विदेशी प्रशिक्षक नभएको समयमा टोलीको प्रशिक्षण गर्ने जिम्मेवारी टमटाले पाएका थिए । उमेरस्तरको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा नेपाललाई लगातार सफलता दिलाइरहेका टमटा केही महिनाअघि पुबुदु दासानायकेले राजीनामा दिएर फर्किएपछि नेपालको प्रमुख प्रशिक्षकको हकदार देखिएका थिए ।
'मेरा लागि एउटा ठूलो च्यालेन्ज थियो जसलाई मैले अन्य कोचिङ स्टाफ, खेलाडीको सहयोगमा पार गरेको छु', टमटाले भने । सन् २०११ मा आयरल्यान्डमा भएको यू–१९ विश्वकप छनोटमा टमटाले पहिलोपटक नेपाली पुरुष टोली सम्हाल्ने अवसर पाएका थिए । भर्खरै सम्पन्न यू–१९ विश्वकपमा पनि टमटा नै प्रशिक्षक थिए । दासानायके प्रमुख प्रशिक्षक भएका बेला उनी सहायक थिए । रोय लुक डायस र दासानायके नेपाली पुरुष क्रिकेटमा लामो समय प्रशिक्षक रहेकाले पुरुष टोली सम्हाल्न घरेलु प्रशिक्षकले कमै अवसर पाएका छन् ।
‘विश्वकपमा जस्तै दर्शक’
नेपाल र नामिबियाबीच शनिबार कीर्तिपुर मैदानमा भएको खेल हेर्न १५ हजारभन्दा बढी दर्शक उपस्थित थिए । खेलका लागि १० हजार दर्शकले टिकट नै काटेका थिए भने पर्खालबाहिरबाट, घरको छतबाट खेल हेर्नेको संख्या पनि हजारौं थियो । खेल सुरु भएको केही घन्टासम्म पनि कीर्तिपुर सडकमा दर्शक खचाखच थिए । 'एसोसिएट क्रिकेटको खेलमा यसअघि यति धेरै दर्शक कहिल्यै देखेको थिइनँ । यहाँ त विश्वकपमा झैं दर्शक थिए । म छक्क परेको छु', नामिबियाका कप्तान बार्डले भने । नामिबियाका प्रशिक्षक डी ठाकुरले हजारौं दर्शकको उपस्थितिले आफ्नो टोलीलाई पनि रमाइलो लागेको बताए ।
annapurnapost
नेपालले सन् २०१५ को जनवरीपछि एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटमा पहिलो जित हात पारेको हो । डिभिजन च्याम्पियनसिपमा आठ टोली छन् भने हरेकले हरेकसँग दुईदुई खेल खेल्नेछन् । नेपालले दुई प्रतियोगिताको शीर्ष चार टोलीले सन् २०१८ मा हुने विश्वकप छनोटमा सहभागी हुने अवसर पाउनेछन् भने अन्तिमका चार टोली डिभिजन दुईमा झर्नेछन् ।
नेपालले अन्तिमपटक पनि एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटमा नामिबियालाई नै हराएको थियो, उसैको मैदानमा । यसपटक करिब तीन वर्षपछि घरेलु मैदानमा उत्रिएको सिनियर नेपाली क्रिकेट टोली १५ हजारभन्दा बढी दर्शकसामु उच्च मनोबलसहित उत्रिएको थियो । टस जितेको नामिबियाले पहिला ब्याटिङ गर्ने निर्णय गरेको थियो ।
नामिबियाले निर्धारित ५० ओभर खेल्दै नौ विकेटको क्षतिमा एक सय ९५ रन जोडेको थियो । नामिबियाका लागि मध्यक्रमका सारेल बर्जरले ३८ र जेजे स्मितले २६ रन बनाए । यसैगरी अघिल्लो क्रमका पिक्की या फ्रान्सले २६, जेरार्ड एरामसले २५, जेरी स्निम्यानले २३, कप्तान स्टेफान बार्डले १८, निकोलास स्कोल्ट्जले १८ र विकेटकिपर जेन ग्रिनले १४ रन बनाए ।
नेपालका बलर वसन्त रेग्मीले तीन, सोमपाल कामीले दुई तथा पारस खड्का र सन्दीप लामिछानेले एकएक विकेट लिए । नेपालले ४७.१ ओभरमा पाँच विकेट गुमाएर लक्ष्य भेट्टायो ।
घरेलु टोलीका लागि प्रारम्भिक ब्याट्सम्यान शरद भेषावकरले अविजित ५० र मध्यक्रमका विनोद भण्डारीले अविजित ४० रन बनाए । कप्तान पारस खड्का र उपकप्तान ज्ञानेन्द्र मल्लले २१-२१ रन जोडे । नरेश बुढाएरले १६, राजेश पुलामीले नौ र विकेटकिपर राजु रिजालले ६ रन बनाए । ३२.४ ओभरमा एक सय १३ रन जोड्दा पाँच विकेट गुमाएर दबाबमा देखिएको नेपाललाई विनोद र शरदले अन्तिम समयसम्म सम्हालेका हुन् । यी दुईबीच छैटौं विकेटका लागि अविजित ८४ रनको साझेदारी भएको थियो ।
छैटौं ब्याट्सम्यानका रूपमा क्रिजमा आएका विनोदले ३ औं ओभरमा दुई छक्का प्रहार गर्दै दबाब केही कम गरेका थिए । नेपाली ब्याट्सम्यानले ठूला प्रहार गर्न नसकिरहेको अवस्थामा विनोदको यो 'स्ट्रोक' महत्वपूर्ण बन्यो । त्यति बेला शरद ६४ बलमा २२ रन बनाएर खेल्दै थिए ।
शरदले आफ्नो पालिमा ९९ बलमा तीन चौका प्रहार गरे । उनले विजयी रनका रूपमा चौका प्रहार गरी आफ्नो अर्धशतकसमेत पूरा गरेका थिए । विनोदले ४९ बलमा तीन छक्का र एक चौका हिर्काए । नेपालले पहिलो विकेटका लागि ४२ रनको साझेदारी गरेको थियो । बलिङतर्फ नामिबियाका बर्जर र स्निम्यानले दुईदुई विकेट लिए । जिभागो ग्रोइनेवाल्डले पनि एक विकेट हात पारे । नेपालले १२ बाई, ६ लेग बाई र १६ वाइडसहित ३४ अतिरिक्त रन पाएको थियो ।
'लामो समयपछि जितेकोमा निकै खुसी छौं तर अब यसलाई हरेक खेलमा निरन्तरता दिनुपर्छ किनभने यो प्रतियोगितामा हामीले खेल्न बाँकी हरेक खेलमा जित चाहिन्छ', जितपछि नेपालका कप्तान पारसले भने । उनले टोलीको योजनाभन्दा २०-३० रन बढी नामिबियाले जोडेको बताए । 'खेल केही गाह्रो भयो तर जित महत्वपूर्ण हो ।
हामीले ब्याटिङमा राम्रो सुरुआत ग¥यौं । शरद र विनोदले आवश्यक पालि खेले', उनले भने । नेपालले प्रतियोगिताअन्तर्गत स्कटल्यान्ड र पपुआ न्युगिनीसँग खेलेका चारवटै खेल देशबाहिर खेलेको थियो । नामिबियाका कप्तान बार्डले मध्यक्रमका ब्याट्सम्यानले आवश्यक पालि खेल्न नसक्दा टोलीलाई २०-३० रन कम भएको प्रतिक्रिया दिए । उनले नेपाली ब्याट्सम्यानको खुलेर प्रशंसा गरे ।
यसअघि सुरुको दुई ओभरमा विकेट नलिई २५ रन दिएको नेपाल तेस्रो ओभरको पहिलो बलमा सोमपालमार्फत कप्तान बार्डलाई आउट गर्दै नियन्त्रणमा देखिएको थियो । आठौं ओभरमा स्पिनरका रूपमा नेपालले शक्ति गौचनलाई बलिङमा ल्याएको थियो । एक सय नौ रन जोड्दा ६ विकेट गुमाएको नामिबियालाई पछिल्ला क्रमका ब्याट्सम्यानले सम्हालेका थिए ।
स्पिनरहरू शक्ति गौचनले १० ओभरमा तीन मेडन राखेर ३४ रन, वसन्त रेग्मीले १० ओभरमा एक मेडन राखेर ४० रन, युवा स्पिनर सन्दीप लामिछानेले १० ओभरमा दुई मेडन राखेर ३७ रन खर्चिएका थिए । सुरुका तीन ओभर मिडियम फास्ट बलिङ गरेका पारसले त्यसपछि स्पिन बलिङ गर्दै १० ओभरमा तीन मेडन राखेर ३४ रन मात्र खर्चिए ।
नामिबियालाई हराएलगत्तै नेपाल अंक तालिकामा दुई स्थान माथि उक्लिएर छैटौं स्थानमा पुगेको छ । सोमबार हुने दोस्रो खेलमा पनि विजयी भए नेपाल पाँचौं स्थानमा पुग्नेछ । पाँचौं स्थानमा रहेको पपुआ न्युगिनीको चार खेलबाट चार अंक भए पनि नेटरनरेटमा नेपालभन्दा पछाडि छ ।
सातौं स्थानमा रहेको नामिबियाको पाँच खेलबाट दुई अंक र आठौं स्थानमा रहेको यूएईको ६ खेलबाट दुई अंक भए पनि दुवै टोली नेटरनरेटमा नेपालभन्दा तल छन् । शीर्ष स्थानमा रहेको नेदरल्यान्ड्सले ६ खेलबाट १० अंक, दोस्रो स्थानमा रहेको हङकङले ६ खेलबाट नौ अंक, तेस्रो स्थानमा रहेको स्कटल्यान्डले ६ खेलबाट सात अंक र चौथो स्थानमा रहेको केन्याले चार खेलबाट ६ अंक जोडेको छ ।
annapurnapost
नेपालका सन्दीप लामिछाने र राजु रिजालले सिनियर अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटमा डेब्यु गरेका छन् । गत यू–१९ विश्वकपमा स्पिनर सन्दीप र विकेटकिपर ब्याट्सम्यान राजुले उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेका थिए । सो प्रतियोगितामा ह्याट्रिक विकेट लिएका सन्दीप महान् स्पिनर सेन वार्नसँग तुलना गरिएका थिए । उनले सिनियर अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटमा पनि सानदार डेब्यु गरेका छन् ।
११औं ओभरमा बलिङमा ल्याइएका सन्दीपले खतरनाक देखिएका या फ्रान्सको विकेट लिए भने पारस खड्काको बलमा एक उत्कृष्ट क्याच पनि लिएका थिए । लगातारको उत्कृष्ट प्रदर्शनपछि उनलाई पूरा १० ओभर बलिङ गर्न दिइएको थियो । 'उसले सोचेभन्दा निकै राम्रो प्रदर्शन गर्यो' , नेपाली टोलीका प्रशिक्षक टमटाले भने । यू–१९ राष्ट्रिय टोलीका कप्तानसमेत रहेका राजु विकेटकिपिङमा राम्रो देखिए पनि ब्याटिङमा भने जम्न सकेनन् ।
सिनियर राष्ट्रिय टोलीलाई सम्हालेको पहिलो खेलमै नेपाली टोलीका प्रशिक्षक जगत टमटाले सफलता हात पारेका छन् । विदेशी प्रशिक्षक नभएको समयमा टोलीको प्रशिक्षण गर्ने जिम्मेवारी टमटाले पाएका थिए । उमेरस्तरको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा नेपाललाई लगातार सफलता दिलाइरहेका टमटा केही महिनाअघि पुबुदु दासानायकेले राजीनामा दिएर फर्किएपछि नेपालको प्रमुख प्रशिक्षकको हकदार देखिएका थिए ।
'मेरा लागि एउटा ठूलो च्यालेन्ज थियो जसलाई मैले अन्य कोचिङ स्टाफ, खेलाडीको सहयोगमा पार गरेको छु', टमटाले भने । सन् २०११ मा आयरल्यान्डमा भएको यू–१९ विश्वकप छनोटमा टमटाले पहिलोपटक नेपाली पुरुष टोली सम्हाल्ने अवसर पाएका थिए । भर्खरै सम्पन्न यू–१९ विश्वकपमा पनि टमटा नै प्रशिक्षक थिए । दासानायके प्रमुख प्रशिक्षक भएका बेला उनी सहायक थिए । रोय लुक डायस र दासानायके नेपाली पुरुष क्रिकेटमा लामो समय प्रशिक्षक रहेकाले पुरुष टोली सम्हाल्न घरेलु प्रशिक्षकले कमै अवसर पाएका छन् ।
‘विश्वकपमा जस्तै दर्शक’
नेपाल र नामिबियाबीच शनिबार कीर्तिपुर मैदानमा भएको खेल हेर्न १५ हजारभन्दा बढी दर्शक उपस्थित थिए । खेलका लागि १० हजार दर्शकले टिकट नै काटेका थिए भने पर्खालबाहिरबाट, घरको छतबाट खेल हेर्नेको संख्या पनि हजारौं थियो । खेल सुरु भएको केही घन्टासम्म पनि कीर्तिपुर सडकमा दर्शक खचाखच थिए । 'एसोसिएट क्रिकेटको खेलमा यसअघि यति धेरै दर्शक कहिल्यै देखेको थिइनँ । यहाँ त विश्वकपमा झैं दर्शक थिए । म छक्क परेको छु', नामिबियाका कप्तान बार्डले भने । नामिबियाका प्रशिक्षक डी ठाकुरले हजारौं दर्शकको उपस्थितिले आफ्नो टोलीलाई पनि रमाइलो लागेको बताए ।
annapurnapost
काठमाडौं । चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङले आगामी अक्टोबर पहिलो साता नेपाल भ्रमण गर्ने भएका छन् । आजको कान्तिपुर दैनिकमा खबर छ–राष्ट्रपति सीले आगामी अक्टोबर असोज १६ गते नेपाल भ्रमण गर्ने सम्भावना उच्च रहेको चिनियाँ परराष्ट्र स्रोतले जनाएको छ ।
भारतको गोवामा आयोजना गरिने ब्रिक्स शिखर सम्मेलन अघि नै राष्ट्रपति सीले नेपाल भ्रमण गर्ने संकेत चिनियाँ परराष्ट्र मन्त्रालयले गरेको हो ।
khabardabali
khabardabali
पर्वतको सदरमुकाम कुश्माबजार नजिकै वडागाउँ कैयामा रहेको मुलुककै अग्लो झोलुङ्गे पुलमा अवलोकन गर्न आएका पर्यटक ।
तेह्रथुम, २९ चैत, गुराँसको राजधानी तीनजुरे, मिल्के, जलजले क्षेत्रमा पर्यटक आवगमनमा सडकले असहज भएको भन्दै स्थानीयबासीले चार दिन लगाएर सडक मर्मत गरेका छन् ।
करिव ३० लाख रकम बरावरको श्रमदान गरी टुटेदेउरालीदेखि पाथीभरा डाँडासम्म चार किलोमिटर सडक मर्मत गरेका छन् । दैनिक दुई सय बढी आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटक नयाँ वर्ष मनाउन र गुराँस हेर्न आउने गरेको र कच्ची सडकले समस्या भएपछि स्थानीयकै पहलमा सडक मर्मत गरेको स्थानीय अगुवा छिरिङ लामाले बताउनु भयो ।
जनसहभागितामा पहिलो दिन बसन्तपुर बजारबासी, दोस्रो दिन टुटेदेउरालीबासी तेस्रो दिन डाँडाखक, चौथो दिन देउरालीबासी र धनकुटाको २ नम्बर बाहिनी हिलेबाट ३० जना नेपाली सेना सहितले सडक मर्मत गरेका हुन् । जनशक्तिले सडकको सफाइ, कुलो मर्मत तथा खाल्डा पुर्ने काम गरेका थिए । पर्यटन प्रवर्धन गर्नका लागि स्थानीयले नै पहल सुरु गरेको अगुवाहरुले बताएका छन् । सडक सहज भएपछि दैनिक सवारी साधन लिएर आउने पर्यटकहरुको संख्यामा उल्लेख्य बृद्धि भएको टुटे प्रहरी चौकीको तथ्याङकमा रहेको छ । ताप्लेजुङ, तेह्रथुम र संखुवासभाको संगम स्थल यो तिनजुरे, मिल्के र जलजले क्षेत्रमा २८ प्रजातिका गुराँस पाइन्छ ।
aajakokhabar
जनसहभागितामा पहिलो दिन बसन्तपुर बजारबासी, दोस्रो दिन टुटेदेउरालीबासी तेस्रो दिन डाँडाखक, चौथो दिन देउरालीबासी र धनकुटाको २ नम्बर बाहिनी हिलेबाट ३० जना नेपाली सेना सहितले सडक मर्मत गरेका हुन् । जनशक्तिले सडकको सफाइ, कुलो मर्मत तथा खाल्डा पुर्ने काम गरेका थिए । पर्यटन प्रवर्धन गर्नका लागि स्थानीयले नै पहल सुरु गरेको अगुवाहरुले बताएका छन् । सडक सहज भएपछि दैनिक सवारी साधन लिएर आउने पर्यटकहरुको संख्यामा उल्लेख्य बृद्धि भएको टुटे प्रहरी चौकीको तथ्याङकमा रहेको छ । ताप्लेजुङ, तेह्रथुम र संखुवासभाको संगम स्थल यो तिनजुरे, मिल्के र जलजले क्षेत्रमा २८ प्रजातिका गुराँस पाइन्छ ।
aajakokhabar
चीनको माओ जे दुङ स्मृति भवन अगाडि तियन एन मेन चोकमा देखिएको नेपाल र चीनको झन्डा । तस्बिरः तीर्थ भट्टराई
फोटो :शिवराज खत्री
कृषि विकास कार्यालयका कर्मचारीलाई आलुको माला लगाएर गाउँमा स्वागत गर्दै अछामको मंगलसैन नगरपालिका ओली गाउँका कृषक
annapurnapost
कृषि विकास कार्यालयका कर्मचारीलाई आलुको माला लगाएर गाउँमा स्वागत गर्दै अछामको मंगलसैन नगरपालिका ओली गाउँका कृषक
दुवै हात गुमाएका एमरेल्ड एकेडेमी भद्रपुरमा अध्ययनरत चन्दनकुमार महतो भद्रपुर उच्च माविमा नाडीको सहायताले एसएलसी परीक्षामा लेख्दै । तस्बिरः रासस
काठमाण्डु, १३ चैत– पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाह बुद्धिमान र चतुर रणनीतिकार भएको एक अध्ययनले देखाएको छ । विकिलिक्सले हालै सार्वजनिक गरेको नेपालबारेको गोप्य प्रतिवेदन अनुसार पूर्बराजा ज्ञानेन्द्र शाह बुद्धिमान र चतुर रणनीतिकार र पूर्वयुवराज पारसलाई भने नकारात्मक पात्रका रुपमा चित्रित गरिएको छ । पारस राजपरिवारका लागि मात्र नभई नेपालकै लागि लाजमर्दो पात्र भएको उक्त प्रतिबेदनमा उल्लेख गरिएको छ । विकिलिक्सले पछिल्लो पटक सार्वजनिक गरेको अमेरिकी विदेश मन्त्रालयको गोप्य रिपोर्टमा ज्ञानेन्द्रको प्रशंसा र पारसको विरोध गरिएको हो ।
उक्त रिपोर्ट १४ जुलाई २००४ मा नेपालका लागि तत्कालिन अमेरिकी राजदूत जेम्स मोरियार्टीले पठाएको इमेलमा रहेको विकिलिक्सले जनाएको छ । मोरियार्टीले तत्कालिन भारतीय राजदूत श्याम शरणको भनाइ उद्धृत गरेर रिपोर्टै तयार पारेका हुन् ।
राजदूत शरणले ज्ञानेन्द्रले बुद्धिमान र चतुर रणनीतिकार भए पनि मुलुकका लागि उनले गर्ने योगदानबारे भने मुल्यांकन गर्ने समय भइनसकेको उल्लेख गरेका थिए । शरणले माओवादीसँग भन्दा दलहरु राजासँग मिल्नुपर्ने दलिल पेस गरेका थिए ।
राजा र दलबीच हुने एकताले मात्र वार्तामार्फत माओवादी समस्या समाधान हुन सक्ने निष्कर्ष शरणको रहेको पनि रिपोर्टमा औंल्याइएको छ ।
काठमाण्डौ टुडेबाट
राजदूत शरणले ज्ञानेन्द्रले बुद्धिमान र चतुर रणनीतिकार भए पनि मुलुकका लागि उनले गर्ने योगदानबारे भने मुल्यांकन गर्ने समय भइनसकेको उल्लेख गरेका थिए । शरणले माओवादीसँग भन्दा दलहरु राजासँग मिल्नुपर्ने दलिल पेस गरेका थिए ।
राजा र दलबीच हुने एकताले मात्र वार्तामार्फत माओवादी समस्या समाधान हुन सक्ने निष्कर्ष शरणको रहेको पनि रिपोर्टमा औंल्याइएको छ ।
काठमाण्डौ टुडेबाट
चीनको सहयोगमा विगतदेखि नै रमाउदै आएको नेपालकालागि १५ बुँदे संयुक्त विज्ञप्ती झनै फलिफापपूर्ण, तर कार्यान्वयनमा कठिनाई आउने सर्वत्र चिन्ता
काठमाडौँ- बेइजिङमा नेपाल र चीनको सहकार्यका लागि बुधबार १५ बुँदे संयुक्त वक्तव्य जारी भएको थियो । जसमा पारवाहन सन्धि देखि ब्यापारीक सम्झौताहरु छन् । इन्धनको व्यापारका लागि सम्झौता गर्न दुबै देश सहमत भएको आठौं बुँदामा उल्लेख छ । तर, जति नै सम्झौतामा हस्ताक्षर भएपनि नेपाललाई आउँदा दिनमा चीन सँग भएका सम्झौताको कार्यान्वयन भने त्यती सहज देखिदैन ।
प्रधानमन्त्री केपीशर्मा ओलीको चीन भ्रमणका क्रममा दुई देश विचको सम्बन्ध अझ बढाउन बिभिन्न सम्झौताहरु भएका छन् । भुपरिवेष्टित देशले पाउने सुविधा उत्तरी छिमेकी चिनबाट पनि लिने सरकारको प्रमुख प्राथमिक्ता थियो । चीनको सहयोगमा नेपाल पहिले देखि नै रमाउदै आइरहेको छ । विकासोन्मुख राष्ट्रबाट विकसित राष्ट्र बन्ने संघारमा रहेको समयमा प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको चीन भ्रमणको समयमा नेपालको अर्थतन्त्र सबल बनाउन भएको १५ बुदे सम्झौताको ८ बुँदेमा अर्थतन्त्रलाई जोडेर गरिएको सम्झौताको कार्यान्वयनमा निकै चुनौती रहेको छ ।
चीन नेपालको विकासको लागि व्यापार सम्झौताका गर्न तयार भएका छन् । साथै नेपालमा रेल्वे सेवाको सम्भाव्यता अध्ययन र डीपीआरका लागि आर्थिक–प्राविधिक सहयोग गर्न चीन तयार भएको छ । तर, चीनसँग भएको सम्झौताको कार्यान्वयनमा भने चुनौती देखिन्छ । नव निर्माण र पुन निर्माणका कार्य रहिरहँदा थपा नयाँ योजना आउनु निकै चुनौतीपूर्ण छ । चीन सँगको सम्झौता निकै नै सुमधुर र देशको हितको लागि भएकाले चुनौती भनेको उचित नीति र निर्णय रहेको उपप्रधानमन्त्री एवं रक्षा मन्त्री भीम रावलले न्यूज २४ को नियमित प्रस्तुति ६ प्रश्न मार्फत जानकारी दिनुभयो ।
पारवहन सुविधा देखि रेल निर्माण सम्मको सम्झौता पाएको नेपालले आउँदा दिनमा नीति र निर्माणको मात्र चुनौती रहेको सरकारी पदस्थहरुले बताएपनि नेपालको लागि अहिले भनेको सम्झौताको कार्यान्वयनका लागि अध्ययन , भएका पुन निर्माण र नव निर्माणका कामलाई जुझारुका साथ सम्पन्न गर्ने हो । चीनले नेपालको विकास गर्नमा देखाएको तदारुक्ता निकै नै प्रशंसनीय छ तर नेपाल सरकारले पाएको यो सम्झौतालाई कार्यान्वयन गरेर छिमेकी राष्ट्र चीनको विश्वास जित्दै देशको अर्थतन्त्र बलियो बनाउन भने जरुरी छ । जसका लागि चुनौती सँग लड्न सक्ने क्षमता आवश्यक छ ।
काठमाडौँ- बेइजिङमा नेपाल र चीनको सहकार्यका लागि बुधबार १५ बुँदे संयुक्त वक्तव्य जारी भएको थियो । जसमा पारवाहन सन्धि देखि ब्यापारीक सम्झौताहरु छन् । इन्धनको व्यापारका लागि सम्झौता गर्न दुबै देश सहमत भएको आठौं बुँदामा उल्लेख छ । तर, जति नै सम्झौतामा हस्ताक्षर भएपनि नेपाललाई आउँदा दिनमा चीन सँग भएका सम्झौताको कार्यान्वयन भने त्यती सहज देखिदैन ।
प्रधानमन्त्री केपीशर्मा ओलीको चीन भ्रमणका क्रममा दुई देश विचको सम्बन्ध अझ बढाउन बिभिन्न सम्झौताहरु भएका छन् । भुपरिवेष्टित देशले पाउने सुविधा उत्तरी छिमेकी चिनबाट पनि लिने सरकारको प्रमुख प्राथमिक्ता थियो । चीनको सहयोगमा नेपाल पहिले देखि नै रमाउदै आइरहेको छ । विकासोन्मुख राष्ट्रबाट विकसित राष्ट्र बन्ने संघारमा रहेको समयमा प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको चीन भ्रमणको समयमा नेपालको अर्थतन्त्र सबल बनाउन भएको १५ बुदे सम्झौताको ८ बुँदेमा अर्थतन्त्रलाई जोडेर गरिएको सम्झौताको कार्यान्वयनमा निकै चुनौती रहेको छ ।
चीन नेपालको विकासको लागि व्यापार सम्झौताका गर्न तयार भएका छन् । साथै नेपालमा रेल्वे सेवाको सम्भाव्यता अध्ययन र डीपीआरका लागि आर्थिक–प्राविधिक सहयोग गर्न चीन तयार भएको छ । तर, चीनसँग भएको सम्झौताको कार्यान्वयनमा भने चुनौती देखिन्छ । नव निर्माण र पुन निर्माणका कार्य रहिरहँदा थपा नयाँ योजना आउनु निकै चुनौतीपूर्ण छ । चीन सँगको सम्झौता निकै नै सुमधुर र देशको हितको लागि भएकाले चुनौती भनेको उचित नीति र निर्णय रहेको उपप्रधानमन्त्री एवं रक्षा मन्त्री भीम रावलले न्यूज २४ को नियमित प्रस्तुति ६ प्रश्न मार्फत जानकारी दिनुभयो ।
पारवहन सुविधा देखि रेल निर्माण सम्मको सम्झौता पाएको नेपालले आउँदा दिनमा नीति र निर्माणको मात्र चुनौती रहेको सरकारी पदस्थहरुले बताएपनि नेपालको लागि अहिले भनेको सम्झौताको कार्यान्वयनका लागि अध्ययन , भएका पुन निर्माण र नव निर्माणका कामलाई जुझारुका साथ सम्पन्न गर्ने हो । चीनले नेपालको विकास गर्नमा देखाएको तदारुक्ता निकै नै प्रशंसनीय छ तर नेपाल सरकारले पाएको यो सम्झौतालाई कार्यान्वयन गरेर छिमेकी राष्ट्र चीनको विश्वास जित्दै देशको अर्थतन्त्र बलियो बनाउन भने जरुरी छ । जसका लागि चुनौती सँग लड्न सक्ने क्षमता आवश्यक छ ।
काठमाडौँ- बेइजिङमा नेपाल र चीनको सहकार्यका लागि बुधबार १५ बुँदे संयुक्त वक्तव्य जारी भएको थियो । जसमा पारवाहन सन्धि देखि ब्यापारीक सम्झौताहरु छन् । इन्धनको व्यापारका लागि सम्झौता गर्न दुबै देश सहमत भएको आठौं बुँदामा उल्लेख छ । तर, जति नै सम्झौतामा हस्ताक्षर भएपनि नेपाललाई आउँदा दिनमा चीन सँग भएका सम्झौताको कार्यान्वयन भने त्यती सहज देखिदैन ।
प्रधानमन्त्री केपीशर्मा ओलीको चीन भ्रमणका क्रममा दुई देश विचको सम्बन्ध अझ बढाउन बिभिन्न सम्झौताहरु भएका छन् । भुपरिवेष्टित देशले पाउने सुविधा उत्तरी छिमेकी चिनबाट पनि लिने सरकारको प्रमुख प्राथमिक्ता थियो । चीनको सहयोगमा नेपाल पहिले देखि नै रमाउदै आइरहेको छ । विकासोन्मुख राष्ट्रबाट विकसित राष्ट्र बन्ने संघारमा रहेको समयमा प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको चीन भ्रमणको समयमा नेपालको अर्थतन्त्र सबल बनाउन भएको १५ बुदे सम्झौताको ८ बुँदेमा अर्थतन्त्रलाई जोडेर गरिएको सम्झौताको कार्यान्वयनमा निकै चुनौती रहेको छ ।
चीन नेपालको विकासको लागि व्यापार सम्झौताका गर्न तयार भएका छन् । साथै नेपालमा रेल्वे सेवाको सम्भाव्यता अध्ययन र डीपीआरका लागि आर्थिक–प्राविधिक सहयोग गर्न चीन तयार भएको छ । तर, चीनसँग भएको सम्झौताको कार्यान्वयनमा भने चुनौती देखिन्छ । नव निर्माण र पुन निर्माणका कार्य रहिरहँदा थपा नयाँ योजना आउनु निकै चुनौतीपूर्ण छ । चीन सँगको सम्झौता निकै नै सुमधुर र देशको हितको लागि भएकाले चुनौती भनेको उचित नीति र निर्णय रहेको उपप्रधानमन्त्री एवं रक्षा मन्त्री भीम रावलले न्यूज २४ को नियमित प्रस्तुति ६ प्रश्न मार्फत जानकारी दिनुभयो ।
पारवहन सुविधा देखि रेल निर्माण सम्मको सम्झौता पाएको नेपालले आउँदा दिनमा नीति र निर्माणको मात्र चुनौती रहेको सरकारी पदस्थहरुले बताएपनि नेपालको लागि अहिले भनेको सम्झौताको कार्यान्वयनका लागि अध्ययन , भएका पुन निर्माण र नव निर्माणका कामलाई जुझारुका साथ सम्पन्न गर्ने हो । चीनले नेपालको विकास गर्नमा देखाएको तदारुक्ता निकै नै प्रशंसनीय छ तर नेपाल सरकारले पाएको यो सम्झौतालाई कार्यान्वयन गरेर छिमेकी राष्ट्र चीनको विश्वास जित्दै देशको अर्थतन्त्र बलियो बनाउन भने जरुरी छ । जसका लागि चुनौती सँग लड्न सक्ने क्षमता आवश्यक छ ।
News24Nepal
काठमाडौं, ११ चैत । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको साताव्यापी चीन भ्रमणलाई ‘पूर्ण रुपमा’ सफल भनिएको छ ।
प्रधानमन्त्रीको सचिवालयद्धारा जारी विज्ञप्तिमा भ्रमण पूर्ण रुपमा सफल भएको र नेपाल चीनसम्बन्ध नयाँ उचाईमा पुगेको उल्लेख छ ।
विश्लेषकहरुले पनि तुलनात्मक रुपमा भारतभन्दा प्रधानमन्त्री ओलीको चीन भ्रमण उपलब्धिमुलक र सफल भएको बताएका छन् ।
भ्रमण सफल हुनुमा नेपाल र चीनले जारी गरेको १५ बुँदे संयुक्त विज्ञप्तिलाई लिइएको छ । जुन भारत भ्रमणमा आउन सकेको थिए । संयुक्त विज्ञप्तिलाई दुई देशको सम्बन्ध, तिक्तता, समझदारी तथा असमझारी र भ्रमण सफल भएनभएको मापन गर्ने विषयका रुपमा पनि लिइन्छ ।
यसलाई आधार मान्ने हो भने ओलीको चीन भ्रमण सफल भएको र नेपालले महत्वपूर्ण उपलब्धि प्राप्त गरेको देखिन्छ ।
अर्काे कुरा ओलीले भारतमा गर्न नसकेको काम चीन गएर गरे । त्यो कामले भारत पनि आत्तिएको छ । त्यो हो संयुक्त विज्ञप्ति । जसमा चीनले नेपालको नयाँ संविधानको प्रशंसा गर्दै स्वागत गरेको छ । जबकी यसै विषयमा भारतले स्वागत गर्न नमान्दा भएको विवादले नेपाल र भारतबीच संयुक्त विज्ञप्ति आएको थिएन् ।
त्यति मात्रै होइन नयाँ संविधानमा आफूले भनेको नगरेको भन्दै नाकाबन्दीसम्म गरेको भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले बेलायतमा गएर संविधानमा सबैलाई समेट्न भन्दै भारत र बेलायतको संयुक्त विज्ञप्तिमा समेत लेख्न लगाएका थिए । उनले चीनलाई पनि कुटनीतिक दबाब दिएको समाचार आएको थियो ।
यति हुँदाहुँदै पनि चीनले संविधानको स्वागत मात्रै गरेन नेपालसँग संयुक्त विज्ञप्ति निकाल्न तयार भयो । र नेपालसँग थुप्रै महत्वपूर्ण सम्झौता पनि गर्यो । यी सबै गतिविधिबाट चीन र नेपाल एकदमै नजिक देखिएको र भारत एक्लिएको टिप्पणी भारतीय सञ्चारमाध्यमले नै गरेका छन् । उनीहरुले नेपालमा भारतको प्रभाव कम हुँदै गएको चीनले ठाउँ बनाउँदै गएको पनि भनेका छन् ।
भ्रमण किन सफल ?
– नेपाल र चीनबीच १० बुँदे सम्झौता
– राजा महेन्द्रले गर्न खोजेको तर भारतले हुन नदिएको पारबहन सम्झौतामा हस्ताक्षर
– इन्धन आयातको बाटो खुल्यो
– रेलमार्ग निर्माण गरिदिने
– १५ बुँदे संयुक्त विज्ञप्ति जारी (जून भारतमा हुन सकेन)
– तेल ग्यास खानी उत्खनन तथा अन्वेषण सम्झौता
माथि उल्लेखित बुँदाहरुले भारतभन्दा ओलीको चीन भ्रमण सफल भएको छ र भारतमा हुन नसकेको काम ओलीले चीनमा गरेका छन् ।
१५ बुँदे संयुक्त विज्ञप्तिमा के-के समेटियो ?
संयुक्त विज्ञप्तिमा नेपाल र चीन इन्धन आयात सम्झौताका लागि तयार भएको तर, अहिले नै सम्झौता भने नभएको उल्लेख छ ।
– आठौं बुँदामा उल्लेख इन्धन आयात सम्झौताका लागि सम्बद्ध कम्पनीहरुलाई छलफल अघि बढाउन र मूल्य, कर, ढुवानी, गुणस्तर नियन्त्रण, भन्सारबारे निर्णयमा पुग्न भनिएको छ ।
– नेपालमा रेल्वे सेवाको सम्भाव्यता अध्ययन र डीपीआरका लागि चीनले आर्थिक–प्राविधिक सहयोग गर्ने उल्लेख छ ।
– नेपालमा इन्धन भण्डारण स्थल निर्माणका लागि दुबै पक्ष तयार भएका छन् ।
– नेपालमा ग्यास तथा तेलको सम्भाव्यता अध्ययनका लागि चीनले सहयोग गर्नेछ ।
– १३ औं बुँदामा प्रस्तावित रसुवागढी–काठमाडौं र काठमाडौं–पोखरा–लुम्बिनीको रेल्वे सम्भाव्यता अध्ययन र विस्तृत परियोजना प्रतिवदेन (डीपीआर)का लागि चीनले आर्थिक र प्राविधिक सहयोग गर्ने उल्लेख छ ।
– उर्जामा सहकार्यका लागि नेपाल र चीनले दीर्घकालीन संयन्त्र बनाउने ।
– अरुण किमाथांक हाइड्रो, रसुवागढी–केरुङ चार सय केभी क्षमताको अन्तरदेशीय प्रशारण लाइन र काठमाडौं–खाँदवारी(धनकुटा रोड दुई लेनको बनाउन सम्भाव्यता अध्ययन तथा डीपीआरका लागि चीनले आर्थिक र प्राविधिक सहयोग गर्ने छ ।
– काठमाडौं उपत्यकामा चक्रपथ विस्तारको पहिलो चरणको कामलाई तीव्रता दिन, दोस्रो चरणको सम्भावता अध्ययन गर्न र अरनिको राजमार्ग मर्मत चीनले गर्ने ।
– विज्ञप्तिको १५ औं बुँदामा नेपालको पूर्वाधार क्षेत्रमा लगानी गर्न चीनले प्रोत्साहन गर्ने भनिएको छ ।
– क्रस बोर्डर इकोनोमिक जोन बनाउने, अरु भन्सार नाकाहरु खोल्दै जाने र हालै भएको पारवहन सम्झौता कार्यान्वयन तथा सीमा व्यवस्थापनका लागि गर्ने छलफल अघि बढाउने ।
– नेपालको भूकम्प प्रभावित क्षेत्रको २५ परियोजनाका लागि सहयोग गर्ने र ३ बिलियन आरएमबी अर्थात करिव ५० खर्ब रुपैयाँ २०१६–०१८ मा खर्च गर्ने गरी दिने ।
dainiknepal
प्रधानमन्त्रीको सचिवालयद्धारा जारी विज्ञप्तिमा भ्रमण पूर्ण रुपमा सफल भएको र नेपाल चीनसम्बन्ध नयाँ उचाईमा पुगेको उल्लेख छ ।
विश्लेषकहरुले पनि तुलनात्मक रुपमा भारतभन्दा प्रधानमन्त्री ओलीको चीन भ्रमण उपलब्धिमुलक र सफल भएको बताएका छन् ।
भ्रमण सफल हुनुमा नेपाल र चीनले जारी गरेको १५ बुँदे संयुक्त विज्ञप्तिलाई लिइएको छ । जुन भारत भ्रमणमा आउन सकेको थिए । संयुक्त विज्ञप्तिलाई दुई देशको सम्बन्ध, तिक्तता, समझदारी तथा असमझारी र भ्रमण सफल भएनभएको मापन गर्ने विषयका रुपमा पनि लिइन्छ ।
यसलाई आधार मान्ने हो भने ओलीको चीन भ्रमण सफल भएको र नेपालले महत्वपूर्ण उपलब्धि प्राप्त गरेको देखिन्छ ।
अर्काे कुरा ओलीले भारतमा गर्न नसकेको काम चीन गएर गरे । त्यो कामले भारत पनि आत्तिएको छ । त्यो हो संयुक्त विज्ञप्ति । जसमा चीनले नेपालको नयाँ संविधानको प्रशंसा गर्दै स्वागत गरेको छ । जबकी यसै विषयमा भारतले स्वागत गर्न नमान्दा भएको विवादले नेपाल र भारतबीच संयुक्त विज्ञप्ति आएको थिएन् ।
त्यति मात्रै होइन नयाँ संविधानमा आफूले भनेको नगरेको भन्दै नाकाबन्दीसम्म गरेको भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले बेलायतमा गएर संविधानमा सबैलाई समेट्न भन्दै भारत र बेलायतको संयुक्त विज्ञप्तिमा समेत लेख्न लगाएका थिए । उनले चीनलाई पनि कुटनीतिक दबाब दिएको समाचार आएको थियो ।
यति हुँदाहुँदै पनि चीनले संविधानको स्वागत मात्रै गरेन नेपालसँग संयुक्त विज्ञप्ति निकाल्न तयार भयो । र नेपालसँग थुप्रै महत्वपूर्ण सम्झौता पनि गर्यो । यी सबै गतिविधिबाट चीन र नेपाल एकदमै नजिक देखिएको र भारत एक्लिएको टिप्पणी भारतीय सञ्चारमाध्यमले नै गरेका छन् । उनीहरुले नेपालमा भारतको प्रभाव कम हुँदै गएको चीनले ठाउँ बनाउँदै गएको पनि भनेका छन् ।
भ्रमण किन सफल ?
– नेपाल र चीनबीच १० बुँदे सम्झौता
– राजा महेन्द्रले गर्न खोजेको तर भारतले हुन नदिएको पारबहन सम्झौतामा हस्ताक्षर
– इन्धन आयातको बाटो खुल्यो
– रेलमार्ग निर्माण गरिदिने
– १५ बुँदे संयुक्त विज्ञप्ति जारी (जून भारतमा हुन सकेन)
– तेल ग्यास खानी उत्खनन तथा अन्वेषण सम्झौता
माथि उल्लेखित बुँदाहरुले भारतभन्दा ओलीको चीन भ्रमण सफल भएको छ र भारतमा हुन नसकेको काम ओलीले चीनमा गरेका छन् ।
१५ बुँदे संयुक्त विज्ञप्तिमा के-के समेटियो ?
संयुक्त विज्ञप्तिमा नेपाल र चीन इन्धन आयात सम्झौताका लागि तयार भएको तर, अहिले नै सम्झौता भने नभएको उल्लेख छ ।
– आठौं बुँदामा उल्लेख इन्धन आयात सम्झौताका लागि सम्बद्ध कम्पनीहरुलाई छलफल अघि बढाउन र मूल्य, कर, ढुवानी, गुणस्तर नियन्त्रण, भन्सारबारे निर्णयमा पुग्न भनिएको छ ।
– नेपालमा रेल्वे सेवाको सम्भाव्यता अध्ययन र डीपीआरका लागि चीनले आर्थिक–प्राविधिक सहयोग गर्ने उल्लेख छ ।
– नेपालमा इन्धन भण्डारण स्थल निर्माणका लागि दुबै पक्ष तयार भएका छन् ।
– नेपालमा ग्यास तथा तेलको सम्भाव्यता अध्ययनका लागि चीनले सहयोग गर्नेछ ।
– १३ औं बुँदामा प्रस्तावित रसुवागढी–काठमाडौं र काठमाडौं–पोखरा–लुम्बिनीको रेल्वे सम्भाव्यता अध्ययन र विस्तृत परियोजना प्रतिवदेन (डीपीआर)का लागि चीनले आर्थिक र प्राविधिक सहयोग गर्ने उल्लेख छ ।
– उर्जामा सहकार्यका लागि नेपाल र चीनले दीर्घकालीन संयन्त्र बनाउने ।
– अरुण किमाथांक हाइड्रो, रसुवागढी–केरुङ चार सय केभी क्षमताको अन्तरदेशीय प्रशारण लाइन र काठमाडौं–खाँदवारी(धनकुटा रोड दुई लेनको बनाउन सम्भाव्यता अध्ययन तथा डीपीआरका लागि चीनले आर्थिक र प्राविधिक सहयोग गर्ने छ ।
– काठमाडौं उपत्यकामा चक्रपथ विस्तारको पहिलो चरणको कामलाई तीव्रता दिन, दोस्रो चरणको सम्भावता अध्ययन गर्न र अरनिको राजमार्ग मर्मत चीनले गर्ने ।
– विज्ञप्तिको १५ औं बुँदामा नेपालको पूर्वाधार क्षेत्रमा लगानी गर्न चीनले प्रोत्साहन गर्ने भनिएको छ ।
– क्रस बोर्डर इकोनोमिक जोन बनाउने, अरु भन्सार नाकाहरु खोल्दै जाने र हालै भएको पारवहन सम्झौता कार्यान्वयन तथा सीमा व्यवस्थापनका लागि गर्ने छलफल अघि बढाउने ।
– नेपालको भूकम्प प्रभावित क्षेत्रको २५ परियोजनाका लागि सहयोग गर्ने र ३ बिलियन आरएमबी अर्थात करिव ५० खर्ब रुपैयाँ २०१६–०१८ मा खर्च गर्ने गरी दिने ।
dainiknepal
नयाँ वर्ष २०७३ को सार्वजनिक विदा अभैm स्वीकृत नहुँदा क्यालेन्डर प्रकाशनमा ढिलाई, क्यालेण्डर नआउँदा योजनावद्द काम गर्ने व्यक्ति र निकायहरु अन्यौलमा
काठमाडौँ- नयाँ वर्ष २०७३ साल संघारैमा आइसकेको छ । नयाँ वर्षको आगमन नजिकिएसँगै बजारमा नयाँ पात्रो खोज्नेको संख्या पनि बढेको छ । तर वार्षिक क्यालेन्डरमा सार्वजनिक, पर्व लगायतका विदाहरु गृह मन्त्रालययवाट स्वीकृत नहुँदा चैत महिना आधा कट्नै लाग्दा समेत आधिकारिक वार्षिक क्यालिन्डर भने आउन सकेको छैन । यता वजारमा विभिन्न प्रकाशनका नाममा वि.स. २०७३ सालका क्यालेन्डरहरु छाइसकेका छन् । यसरी सरकारले आधिकारिक विदाको अनुमति नदिई छापिएका विभिन्न क्यालेन्डरहरुको विश्वसनीयता त घटेको छ नै समयमा आधिकारिक क्यालेण्डर नआउँदा विशेष गरी योजनावद्द रुपमा काम गर्ने व्यक्ति र निकायहरु अन्यौलमा परेका छन् ।
समान्यतया नयाँ वर्ष सुरु हुनुभन्दा दुई महिना पहिले नै वार्षिक क्यालेन्डरहरु वजारमा आइसक्छन् । तर यस वर्ष भने नयाँ वर्ष सुरु हुन केही दिन मात्रै वाँकी हुँदा समेत सरकारले अर्को वर्षमा कुन दिन विदा स्वीकृत गर्ने भन्ने आधिकारिक निर्णय समेत गर्न सकेको छैन । यसरी सरकारले विदा स्वीकृति दिन ढिलाई गर्दा वजारमा विभिन्न प्रकाशनहरुले बजारमा पठाइसकेका क्यालेन्डरहरुको विश्वसनीयता स्वतः घटेको छ । अचम्मको कुरा त वार्षिक क्यालेन्डर वनाउने जिम्मेवारी पाएको पञ्चाङक निर्णायक समितिले समेत आफ्नो पात्रो वजारमा ल्याइसकेको छ । सरकारले नयाँ क्यालेन्डरलाई स्वीकृति दिन विलम्व गरेको र आम जनतालाई नयाँ वर्षमा हुने व्रतवन्ध, विवाह लगायतका पर्वका वारेमा चासो वढेकाले यी सवै मुहर्त खुलाएर पञ्चाङक निर्णायक समितिले विदा कोट नगरी सरकारलाई सूचना दिई पात्रो प्रकाशन गरेको समितिका अध्यक्ष रामचन्द्र गौतमले जानकारी दिनुभयो ।
समितिका अध्यक्ष गौतमले आफूहरुले कार्तिक महिनामा नै वि.स. २०७३ सालको क्यालेन्डर वनाई विदा स्वीकृतिको लागि गृह मन्त्रालयमा पठाई सक्दा समेत गृहले अहिलेसम्म विदा स्वीकृत गरी नपठाएकोले आधिकारिक क्यालेन्डर नयाँ वर्ष सुरु हुँदा समेत वजारमा आउन नसकेको वताउनुभयो ।
यता गृह मन्त्रालयले भने आफुहरुले दुई पटक विदा स्वीकृतिको लागि क्याविनेटमा पठाउँदा समेत क्याविनेटवाट उक्त प्रस्ताव फिर्ता आएको जनाएको छ । नयाँ वर्ष सुरु हुन अझै केही दिन वाँकी रहेको र क्याविनेटको समाजिक समितिमा उक्त विदाको प्रस्ताव पुगिसकेकाले चाँडै विदाको प्रस्ताव पारित हुने मन्त्रालयले जनाएको छ । सरकारको आधिकारिक निर्णय विना नै यसरी धमाधम अवैधानिक रुपले वार्षिक क्यालेन्डर प्रकाशित हुँदा सरकारी निकाय मुकदर्शक बनिरहेको छ भने सरकारकै अंगको रुपमा रहेको पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिले पात्रो निकाल्ने हतारो गरेर अर्को अन्यौल थप्ने काम गरेको । अवैधानिक रुपमा छापिने बजारीया पात्रोहरुका कारण गलत सूचना प्रभाव हुने र यसले जनमानसमा नकारात्मक असर पार्ने गुनासो आइरहँदा पञ्चाङग निर्णायक समितिको हतारोलाई सहज रुपमा लिन सकिन्न । किनभने पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिकै असवाधानीका कारण गत फागुनमा एक महिना अघि नै मनाइसकिएको ग्याल्पो ल्होछारको सार्वजनिक विदा दिदा सरकारको आलोचना भएको थियो ।
News24Nepal
२०७२ चैत्र ६ शनिबार
पृथ्वीनारायण शाह नेपालको एकीकरणका अभियन्ता हुन्। त्यसकारण नेपालको एकीकरणको पृष्ठभूमिको सन्दर्भमा पृथ्वीनारायण शाहको आदर्श र मर्यादाका सम्बन्धमा विवेचना गर्न अत्यावश्यक छ। यसैगरी पृथ्वीनारायण शाहको आदर्श र मर्यादाका सम्बन्धमा चर्चा गर्दा उनका क्रियाकलापहरूको विश्लेषणात्मक विवेचना गर्न आवश्यक हुन्छ। यस सन्दर्भमा राज्यविस्तार, दिग्विजय र एकीकरणका सम्बन्धमा राम्ररी स्पष्ट हुनुपर्दछ। कुनै एउटा स्वतन्त्र राज्यले अर्को स्वतन्त्र राज्यलाई जितेर त्यसको अस्तित्व आफूमा विलीन गराएको छ भने त्यो कार्य राज्यविस्तार हुन्छ।
यसैगरी चारै दिशाका राज्यहरू जित्यो भने त्यो कार्य दिग्विजय हुन्छ तर यसविपरीत कुनै विशाल राज्य अनेक खण्डमा टुक्रिई यसरी टुक्रिएका राज्यहरूमध्ये एउटा राज्यले नेतृत्व लिई ती राज्यहरूलाई पुनः एकताको सूत्रमा आबद्ध गराई अघिकै जस्तो विशाल बनाएको छ भने त्यो कार्य राज्यविस्तार वा दिग्विजय नभई एकीकरण हुन्छ भन्ने विश्वव्यापी सर्वमान्य सिद्धान्त छ। पृथ्वीनारायण शाहको समयमा नेपाल चौवन्न टुक्रामा विभाजित थियो । अतः नेपालको इतिहास नजानेका र एकीकरणसम्बन्धी विश्वव्यापी सर्वमान्य सिद्धान्त नजानेका व्यक्तिहरूले पृथ्वीनारायण शाहको क्रियाकलापलाई राज्यविस्तार र दिग्विजय ठान्दछन् । अतः यस सन्दर्भमा नेपालको इतिहासको जानकारी हुन अत्यावश्यक छ।
भारतका गुप्त सम्राट् समुद्र गुप्तको प्रयाग अभिलेखमा असाम र कुमाउँबीचको भूभागलाई नेपाल भनेको छ। हिमवत्खण्ड पुराणमा पूर्वमा कोसी प्रदेश, पश्चिममा गण्डकी प्रदेश, उत्तरमा गोसाईकुण्डदेखि माथिको नीलकण्ठ हिमाल र दखिनमा पश्चिमी चम्पारण स्थित नटेश्वरको बीचको भूभागलाई देवभूमि नेपाल भनेको छ।
यसमा कर्णाली प्रदेशको उल्लेख पाइँदैन तर मानदेवको चाँगुनारायणको अभिलेखमा गण्डकी पारीको मल्लपुरीको उल्लेख छ । मल्लपुरीलाई कर्णाली प्रदेशमा अवस्थित सामन्त राज्य मानिएको छ। लिच्छविकालमा पूर्व-पश्चिमका सामन्त शासकहरूले केन्द्रको अधिनमा रहेर शासन गर्दथे।
केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो भने पूर्व-पश्चिमका ती सामन्तहरू स्वतन्त्र हुन कोसिस गर्दथे। मानदेवले पूर्व कोसी प्रदेश र पश्चिम कर्णाली प्रदेशका सामन्त शासकहरूलाई आफ्नो अधीनमा राखेर राज्य गरेको वर्णन उनको चाँगुनारायणको अभिलेखबाट थाहा पाइन्छ। यसबाट लिच्छविकालमा पनि नेपाल अहिलेजत्तिकै विशाल रहेको स्पष्ट हुन्छ।
कर्णाली प्रदेशको मल्लपुरीको पतन भएपछि पूर्वमध्यकालमा यस क्षेत्रमा सपादलक्षखस देशको विकास भयो। त्यस सपादलक्षखस देश टुक्रिएर कर्णाली प्रदेशमा बाइस ओटा राज्य विकास भए, जसलाई बाइसे राज्य भनिन्छ। यसैगरी गण्डकी प्रदेशमा चौबिस ओटा राज्य विकास भए, जसलाई चौबिसे राज्य भनिन्छ । गोरखा र मुस्ताङको गणना भने चौबिसे राज्यमा गरेको पाइँदैन।
पूर्वमध्यकालमा नेपाल उपत्यका ज्यादै जर्जर भइसकेको थियो । द्वैराज्य पद्धति हुनाले शासकहरू एकआपसमा मिल्दैनथे। त्यसकारण एउटा समूहले अर्को समूहलाई दमन गर्न एकथरीले जुम्लाका खसलाई र एकथरीले सिम्रौनगढका डोयहरूलाई झिकाउँथे। यसरी नेपाल उपत्यकामा राजनीतिक स्थिरता थिएन। गयासुद्दिन तुगलकको आक्रमणबाट सिम्रौनगढ ध्वस्त भएपछि त्यहा“का राजा हरिसिंह देव पहाडतिर लागेका थिए तर बीच बाटोमा नै उनको मृत्यु भयो । उनका रानी र छोरा भने आफ्ना माइती-मावली भक्तपुर दरबारमा शरण लिन आइपुगे।
त्यस समयमा मधेसबाट थुप्रै जातिका मानिस नेपाल उपत्यकामा आएका थिए । त्यसपछि डोलाजीका रूपमा नेपाल भित्रिएका जयस्थिति मल्लले थिति बाँधेर नेपाललाई व्यवस्थित बनाए । राजनीतिमा केही स्थिरता आएपछि जयस्थिति मल्लका नाति यक्ष मल्लले पूर्वमा बंगाल, पश्चिममा गोरखा-पाल्पा, उत्तरमा सात दिनको बाटो र दखिनमा गंगासम्मको भूभागमा शासन गरेका थिए।
सिम्रौनगढ राज्यको सीमाना दखिनमा गंगासम्म फैलिएको थियो । सिम्रौनगढको पतन भएपछि त्यस क्षेत्रमा स-साना जमिनदारीबाहेक ठूला राज्यहरू भएनन्। सिम्रौनगढका राजा हरिसिंह देवकी रानी आफ्नो माइती भक्तपुर दरबारमा शरण लिन आएको र सिम्रौनगढक्षेत्रबाट नै जयस्थिति मल्ल नेपाल भित्रिएको हुँदा त्यस ताका दखिनमा गंगासम्म नेपालको वर्चस्व कायम हुनु स्वाभाविक थियो । यसैगरी कुचविहारस“ग नेपाल उपत्यकाका राजाहरूको वैवाहिक सम्बन्ध थियो। त्यसकारण यक्ष मल्लले पूर्वमा बंगालको सीमानासम्म शासन गरेको कुरा पनि स्वाभाविक नै छ तर यक्ष मल्लका छोराहरूकै समयमा नेपाल उपत्यका तीन टुक्रामा विभाजित भयो।
त्यसपछि पाल्पाली राजा मुकुन्द सेनले नेपालको कछाडैकछाड सम्पूर्ण तराई तथा पूर्वी पहाड समेत टिष्टासम्म राज्य कायम गरेका थिए । पाल्पाली सेन राजाहरूले हिन्दुपतिको उपाधि धारण गरेका थिए। अतः टिष्टासम्मको राज्यलाई हिन्दुपतिको देश भनिन्थ्यो तर मुकुन्द सेनकै जीवनकालमा उनका छोरा र भतिजाहरूले राज्यलाई बाँडचुँड गरेर खाएको हुनाले उक्त विशाल सेनराज्य दिगो हुन सकेन। यसरी पृथ्वीनारायण शाहको समयभन्दा अघि नै पाल्पाली राजा मुकुन्द सेनले नेपालको सम्पूर्ण पूर्वी पहाड तथा मधेश जितिसकेका थिए।
पृथ्वीनारायण शाहको समयताका अघि नेपाल तराईमा विकसित मिथिला र कपिलवस्तुको प्राचीन गौरवगाथा लोप भइसकेको थियो । सिम्रौनगढको पतन भइसकेको थियो। थारू राजा दंगी शरणको कथा मात्र बाँकी थियो। त्यसकारण त्यसबेला नेपाल तराईमा कुनै स्वतन्त्र राज्य थिएनन् । केवल जमिनदारी मात्र थिए। अहिलेको नारायणीदेखि पश्चिम र राप्तीदेखि पूर्वको सम्पूर्ण तराई भाग पाल्पा राज्यअन्तर्गतका प्रगन्ना थिए। दाङ र बाँके सल्यान राज्य अन्तर्गतका प्रगन्ना थिए।
तुलसीपुरको पाटनदेवी र गोन्डासम्म सल्यान राज्यको पहुँच थियो । कालान्तरमा दाङको पूर्वी भाग छिल्लिराज्यअन्तर्गत पर्न गयो। सुर्खेतचाहिँ दुल्लु र दैलेख राज्यअन्तर्गत पर्दथ्यो। बर्दिया अछाम राज्यको र कैलाली-कञ्चनपुरचाहिँ डोटी राज्यअन्तर्गतका प्रगन्ना थिए। अघि पश्चिमी चम्पारणको नटेश्वरसम्म नेपालको सीमाना थियो। कालान्तरमा सोमेश्वरगढीदेखि माथिको चितवन प्रगन्नासम्म मात्र तनहुँ राज्य सीमित रहन गयो। बारा, पर्सादेखि धनुषासम्मको सम्पूर्ण तराई मकवानपुर राज्यअन्तर्गतका प्रगन्ना थिए। महोत्तरी र सप्तरी चौदण्डी राज्यअन्तर्गतका प्रगन्ना थिए। कोशीपूर्वका मोरङ र झापा विजयपुर राज्यअन्तर्गतका प्रगन्ना थिए। त्यसबेलाका राज्यहरूको भोग अधिकारले यही कुरा भन्दछ।
पृथ्वीनारायण शाहको समयमा नेपाल चौबीस टुक्रामा विभाजित थियो भन्ने कुरा यसअघि नै उल्लेख भइसकेको छ। त्यसबेला भारतमा मुसलमानी साम्राज्यको पतन भएर अंग्रेजी साम्राज्य स्थापना हुन लागेको थियो। नेपाल उपत्यकामा इसार्ई पादरीहरू आएर बसिसकेका थिए। तिनीहरूले नेपालीहरूलाई पनि इसार्ई बनाएका थिए। नेपालका राजाहरू एकआपसमा मिल्दैनथे। त्यसबेलाका राजाहरूमा काठमाडौंका राजा जयप्रकाश मल्ल, पर्वतका राजा कीर्तिबम मल्ल र विजयपुरका मन्त्री बुद्धिकर्ण राई र काठमाडौंका उमरा परशुराम थापा महत्वाकांक्षी थिए।
पृथ्वीनारायण शाहलाई काठमाडौं बोलाएर जयप्रकाश मल्ललाई काबु गर्ने र पृथ्वीनारायण शाह पूर्वतिर बढ्दा कीर्तिबम मल्ललाई उठाएर गोरखा कब्जा गरी पृथ्वीनारायण शाहलाई परास्त गरी आफू हर्ताकर्ता बन्ने दाउ परशुराम थापाले रचेका थिए तर पृथ्वीनारायण शाहले उनको षड्यन्त्र असफल बनाइदिए। जयप्रकाश मल्लले आफ्नो सहयोगका लागि अंग्रेजलाई गुहारेका थिए।
अंग्रेजले त्यही मौका खोजिरहेका थिए तर पृथ्वीनारायण शाहले अंग्रेज र मुसलमानलाई सिन्धुलीगढीबाट माथि आउन दिएनन्। यदि अंग्रेज नेपालमा आउन पाएको भए त्यही बेला नै नेपाल अंग्रेजको उपनिवेश भइसक्ने थियो। अंग्रेजहरूले हरिद्वारदेखि कलकत्ताको दिनाजपुरसम्म व्यापारी कोठी खोलेका थिए। नागा जोगीहरू अंग्रेजका ती व्यापारी कोठीहरूमा लुटपाट मच्चाएर नेपालको जंगलमा आएर लुक्थे। जयप्रकाश मल्लले ती नागा जोगीहरूलाई पनि गुहारेका थिए तर तिनलाई पनि पृथ्वीनारायण शाहले साँगा भन्ज्याङबाट भित्र आउन दिएनन्।
विजयपुर र चौदण्डी राज्यमा राजा सेन र मन्त्रीचाहिँ राई-लिम्बू हुने परम्परा थियो। त्यही परम्परा अनुसार बुद्धिकर्र्ण राई विजयपुर राज्यका मन्त्री भएका थिए। बुद्धिकर्ण राईले सिक्किमे सेनालाई ल्याएर विजयपुरका राजा कामदत्तराज सेनलाई मारेर विनाराजाको विजयपुर राज्यमा आफैं हर्ताकर्ता भई उम्दा खालको हात्ती चढेर मोजमज्जामा लागेका थिए। त्यही मौका छोपेर सिक्किमले टिस्टा र मेची तरेर मधेसमा कनकाई र पहाडमा तमोरसम्म नेपालको भूमि कब्जा गरे। यसरी आधा राज्य दुश्मनलाई सुम्पेर राजा मार्ने राष्ट्रघाती बुद्धिकर्ण राईलाई के दर्जा दिने हो? यसको कुनै चर्चा गरि“दैन तर जनताको जनधनको सुरक्षाका लागि धर्म भाक्ने पृथ्वीनारायण शाहलाई भने कुरै नबुझी कनै बर्बर र उनको कार्यलाई खुनी हमलाका रूपमा बढाइ“चढाइ“ गरेर विरोध गरिन्छ। यो ठूलो गल्ती र भूल हो।
पृथ्वीनारायण शाहले चौदण्डी राज्य जितेपछि त्यहाँका राजा कर्ण सेन भागेर विजयपुर पुगे। बुद्धिकर्ण राईले उनलाई विजयपुरको राजा बनाए। बुद्धिकर्ण राई र कर्ण सेनले अंग्रेजलाई गुहारेर आफ्नो गुमेको चौदण्डी राज्य उकास्ने योजना बनाएका थिए तर उनको योजना सफल हुन सकेन। सिक्किमे सेनाको दबदबा र बुद्धिकर्ण राईको मोजमज्जाबाट पिल्सिएका लिम्बूवानका साधारण राई-लिम्बूहरू ज्यादै शोषित र पीडित थिए। अतः पृथ्वीनारायण शाहले विजयपुर जितेपछि चंथापुसम्मका राई-लिम्बूहरू पृथ्वीनारायण शाहको शरणमा पर्न आए। बुद्धिकर्ण राई र सिक्किमे सेनाका मतियार राई-लिम्बूहरू भने सिक्किमतिर भागे।
यसरी आफ्नो देश छोडेर गएका राई-लिम्बूहरूलाई पृथ्वीनारायण शाहले स्वदेशमा बोलाएर उनीहरूको अघिदेखि चलिआएको थिति परम्परा, जग्गाजमिनको भोगचलन र हकअधिकार थामिदिएका थिए। पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८३१ साउनमा सुन राई, कुसु राई र श्रीजंग राईलाई लेखेको पत्रबाट यो कुरा थाहा पाइन्छ। उक्त पत्रमा पृथ्वीनारायण शाहले लिम्बूवान्का राई-लिम्बूहरूलाई आ-आफ्नो क्षेत्रमा पहिलेदेखि चलिआएको हकअधिकार भोग गरेर बस्नु, तिमीहरूको जिउधन र हकअधिकारको रक्षा मैले गर्नेछु, मैले तिमीहरूको जिउधनको सुरक्षा गर्न सकिन भने मैले पुजिआएको देवताले हाम्रो राजकाज नाश गरोस् भनेर जनताको सुखसुविधाका लागि धर्म भाकेका छन्।
यसरी पृथ्वीनारायण शाहले शासकको नभएर एउटा कुशल नेता तथा संरक्षकको दायित्व वहन गरेका छन्।भक्तपुरका राजा रणजित मल्ल पृथ्वीनारायण शाहका मीतबा र काठमाडौंका राजा जयप्रकाश मल्लचाहिँ उनका मीत थिए। पृथ्वीनारायण शाहले यी राजाहरूलाई राजोचित सम्मान गरेका छन्। पृथ्वीनारायण शाहले रणजित मल्ललाई ससम्मान बनेपामा गएर बस्न आग्रह गरेका थिए तर उनले काशीबास जान चाहे।
पृथ्वीनारायण शाहले जितेपछि हीनताबोध गरेर रणजित मल्ल काशीबास गएका होइनन्। काशीबास जाने उनको आफ्नै आन्तरिक पीडा थियो। रणजित मल्लका पटरानीहरूपट्टि कुनै सन्तान थिएनन्। उनले दरबार बाहिर कोठी थापेर अनेक रानीहरू राखेका थिए। त्यसमध्ये आफूले मन पराएका रानीपट्टिका छोरालाई रणजित मल्लले आफ्नो उत्तराधिकारी युवराज घोषणा गरेका थिए तर अरू रानीपट्टिका छोराहरूले उनको मन परेको छोरालाई मारिदिए।
यही आन्तरिक पीडाले दुःखित भएर रणजित मल्ल काशीबास गएका हुन्। पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना मीत जयप्रकाश मल्लको राजकीय सम्मानका साथ अन्त्येष्टि कर्म गराएका थिए। अहिलेसम्म पनि नेपाल सरकारको गुठी संस्थानबाट जयप्रकाश मल्लको श्राद्ध गरिरहेको छ । यसरी विजित राजाहरूप्रति पृथ्वीनारायण शाहको कुनै दुराग्रह थिएन।
त्यसबेला नेपाल उपत्यकाका राजाहरू रसरंग, रमाइलो र भोगविलासमा चुर्लुम्म डुबेका थिए। काठमाडौंका राजा प्रताप मल्लको एउटा चरित्रबाट यो कुरा राम्ररी सिद्ध हुन्छ। प्रताप मल्लले लक्षयोनि भेदन गर्ने लक्ष्य राखेका थिए। यसै सिलसिलामा तीन हजार महिलासँग सम्भोग गरेपछि एक बालास्त्रीसँग सम्भोग गर्दा ती बालास्त्रीको मृत्यु भएको थियो। अतः प्रताप मल्लले लक्षयोनि भेदन गर्ने आफ्नो लक्ष्य पूर्ति गर्दा कति कन्याहरूको कुमारित्व नाश भएको होला ? कति महिलाहरूको सतित्वनाश भएको होला ? त्यसबेलाको काठमाडौंको जनसंख्यामा कहा“कहा“बाट एक लाख महिलाको आपूर्ति गरिएको होला?
यसका विपरीत रागतान र रसरंगमा लाग्नुहुँदैन भन्ने पृथ्वीनारायण शाहको महान् आदर्श थियो।अब कहाँ गएर कसले इतिहास बंग्याए भन्ने कुरा राम्ररी बुझ्नुपर्दछ। पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल आएका इसार्ई पादरी तथा तिनले इसार्ई बनाएका नेपालीहरूलाई देशनिकाला गरिदिएका थिए। यसरी नेपालबाट निष्कासित इसार्ई पादरी तथा तिनले इसार्ई बनाएका नेपालीहरू बेतिया र दार्जिलिङमा बस्न गए। ती इसार्ई पादरीहरूले पृथ्वीनारायण शाहलाई बर्बर, आततायी र उनको एकीकरणको अभियानलाई खुनी हमला भनेर विश्वव्यापी रूपमा हल्ला मच्चाए।
कीर्तिपुरे जनताको सत्र धार्नि नाक काटिदिए भने । कीर्तिपुरका मानिसको नाक नकाटिएको होइन, कीर्तिपुरका केही मानिसको नाक काटिएको हो। पृथ्वीनारायण शाहका दरबारिया कवि ललितवल्लभ अज्र्यालले रचेको भक्तविजय काव्यमा पनि काश्चन अर्थात् केही कीर्तिपुरका जनताको नाक काटिएको उल्लेख छ। कुन प्रसंगमा कीर्तिपुरका जनताको नाक काटियो, यो कुरा बुझ्न आवश्यक छ।पृथ्वीनारायण शाहले कीर्तिपुर जितेपछि कीर्तिपुरका केही युवाले गोरखाली सेना सुतिरहेका बेला तिनीहरूलाई मारिदिए। सुतिरहेका गोरखाली सेनालाई मार्ने यी युवाहरूलाई अब के गर्ने हो? ज्यानको बदला ज्यान लिनुपर्ने हो। यदि पृथ्वीनारायण शाहले चाहेका भए तिनको ज्यान लिन सक्ने थिए तर पृथ्वीनारायण शाहले अब यी हाम्रा जनता भए, राजा भईकन जनतालाई मार्नुहुँदैन। त्यसकारण यिनलाई नमारीकन यिनको नाकको टुप्पो काटेर चिह्न लगाइदेऊ भनेर आज्ञा दिए, किनभने गैरसैनिक नागरिकलाई केही नगर्नु, अर्काको भाषा तथा धर्म र संस्कृतिमा कुनै हस्तक्षेप नगर्नु भन्ने पृथ्वीनारायण शाहको उदार नीति थियो।
प्रताप मल्लले लक्षयोनि भेदन गर्ने आफ्नो लक्ष्य पूर्ति गर्दा कति कन्याहरूको कुमारित्व नाश भएको होला ? कति महिलाहरूको सतित्वनाश भएको होला ? त्यसबेलाको काठमाडौंको जनसंख्यामा कहाँकहाँबाट एक लाख महिलाको आपूर्ति गरिएको होला?
यसरी कीर्तिपुरका केही जनताको नाकको टुप्पा काटिएको थियो । इसार्ई पादरी र तिनीहरू पछिका अंग्रेजी इतिहासकारहरूले यसलाई बढाइँचढाइँ गरेर सत्र धार्नी नाक पुर्याइदिएका हुन् । त्यसबेला सत्र धार्नी नाक पुग्नलाई ता जनसंख्या पनि त्यत्ति नै हुनुपर्यो। अतः यो कुरा इसार्ई पादरी र अंग्रेज इतिहासकारहरूको अनर्गल प्रचार मात्र हो।दार्जिलिङ गएका इसार्ई पादरीहरूले ता लिम्बूहरूलाई नै लिम्बू भाषा र लिपिमा इतिहास लेख्न लगाए। गोरखाली सेनाले लिम्बूवानका सबै पुरुष र महिलाहरूलाई मारे। स-साना केटाकेटीलाई ढिकीको खाल्टोमा टाउको राखेर ढिकीको मुसलले थिचेर बर्बरतापूर्वक मारे भनेर लेखाए। यसरी लेखाएको घटनावली ती इसार्ई पादरीहरूले ब्रिटिस म्युजियममा लगेर राखेका छन्। अहिले इसार्ई पादरीहरूको त्यही अनर्गल प्रचार पत्याएर हामी कुर्लन्छौं। जनताको जिउधनको सुरक्षाका लागि धर्म भाक्ने राजा पृथ्वीनारायण शाहले कदापि यस्तो काम गर्न सक्तैनन्। अतः यो पनि केवल इसार्ई पादरीहरूद्वारा गरिएको असत्य र अनर्गल प्रचार मात्र हो।
यदि पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको एकीकरणको शुभारम्भ नगरेका भए विशाल भारतलाई निल्न सक्ने अंग्रेजले नेपाललाई कदापि बाँकी राख्ने थिएन। त्यसकारण आज हामीलाई स्वतन्त्र राष्ट्र नेपालको स्वाभिमानी जनता नेपाली भनेर गर्व गर्ने सौभाग्य पृथ्वीनारायण शाहबाट प्राप्त भएको हो। अतः पृथ्वीनारायण शाहको क्रियाकलाप राज्यविस्तार र दिग्विजय नभई नेपालको एकीकरणको अभियान हो र उनी आधुनिक नेपाल राष्ट्रका निर्माता हुन्।
...
पृथ्वीनारायणको आर्थिक नीति
पृथ्वीनारायण शाहको उपदेशबाट उनको आर्थिक नीतिबारे थाहा पाउन सकिन्छ । उनले आर्थिक नीतिका सम्बन्धमा यसरी उपदेश दिएका छन्:
देश (विदेश) का महाजन (व्यापारी) लाई गोडप्रसाह (गढ पर्सा) देखि उुभो आउन नदिनु । देश (विदेश) का महाजन (व्यापारी) हाम्रा मुलुकमा आए भने दुनियाुलाई कंगाल गरिछाड्छन् । देशी (विदेशी) कपडा लगाउनलाई मन्हा गर्नु । आफ्नो देशका कपडा बुन्न जान्नेलाई नमुना देखाएर सधाउनु र बुन्न लगाउनु । यसो भए नगद विदेश जादैन । आफ्ना देशको जिनिस जडीबुटी देश (विदेश) लैजानु र नगद खैंचनु । प्रजा मोटा भए दरबार बलियो रहन्छ । राजाका भण्डार भनेका रैतान् हुन् । सरकारबाट इजारा पनि नदिनु । सरकारबाट अमानत राखी सर्कारिया तहसिल राखी सालबसालको कचा (लेखा) लिनु । खानी भएको ठाउुमा गाउु भए पनि अरू जग्गामा सारीकन पनि खानी चलाउनु । गरो बन्ने जग्गामा घर भए पनि घर अरू जग्गामा सारी कुलो काटी खेत बनाई आवाद गर्नु।
पृथ्वीनारायण शाहको यस आर्थिक नीतिलाई उनको दुई सय वर्षपछि चिनियाु कम्युनिस्ट पार्टीका नेता माओत्से तुङले नौलो जनवादी अर्थनीतिका रूपमा आधुनिक चीनको विकासमा लागु गरेका थिए।
सांस्कृतिक नीति
गण्डकी प्रदेशका आठटीकाका राजाहरू पृथ्वीनारायण शाहका सगोत्री थिए । भक्तपुरका राजा रणजित मल्ल उनका मीत बा र काठमाडौंका राजा जयप्रकाश मल्ल उनका मीत थिए । नेपाल एकीरणको लक्ष्य राखेका पृथ्वीनारायण शाहले गोत्रहत्या र मित्रहत्यासमेत गर्नुपरेको थियो । अतः पृथ्वीनारायण शाहले काशी गई आफ्नो भारद्वाज गोत्र त्यागेर काश्यप गोत्र ग्रहण गरे । तात्कालिक अवस्थामा यो ठुलो धार्मिक एवं सांस्कृतिक क्रान्ति थियो।
सैनिक सेवामा रहेका बाहुन-क्षेत्रीले लुगा नकाढीकन भात खाए हुन्छ, जात जादैन, सैनिक सेवामा रहेका बाहुन, क्षेत्री, मगर र गुरुङहरू सुगै बसेर खाजा खाए हुन्छ, जात जाुदैन भनेर आपद् धर्मको नीति बनाए। तात्कालिक परिवेशमा यो पनि अर्को ठुलो सांस्कृतिक क्रान्ति थियो।
आफु हिन्दु धर्मावलम्बी एवं आर्य संस्कृतिका अनुयायी तागाधारी ठकुरी भए पनि कुमारीको रूपमा स्थापना गरिएका बौद्ध बाडाका छोरीलाई गोडामा नै ढोगेर पृथ्वीनारायण शाहले कुमारीको सम्मान गरे । अर्कै राज्यको अर्कै परम्परा भनेर उनले यसको उपेक्षा गरेनन् । यसरी नेपालको धार्मिक एवं सांस्कृतिक परम्परालाई अक्षुष्ण राखेर उनी जनताको मन जित्न सफल भए।
आफ्नो उद्देश्यमा बाधा पार्ने खालका परम्पराहरू त्याग्नुलाई सांस्कृतिक क्रान्ति भनिन्छ । अतः नेपालको एकीकरणको उद्देश्य लिएका पृथ्वीनारायणले तात्कालिक परिवेशमा ठुलो सांस्कृतिक क्रान्ति गरेर आफ्नो लक्ष्यमा अघि बढेका थिए । यसको दुई सय वर्षपछि चिनिया कम्युनिस्ट पार्टीका नेता माओत्से तुङले चीनमा सांस्कृतिक क्रान्ति गरेका थिए।
पृथ्वीनारायणले नेपाल आएका इसाई पादरी र ती इसाई पादरीहरूले इसाई बनाएका नेपालीहरूलाई देशनिकाला गरेको कुरा यसअघि नै उल्लेख भइसकेको छ । ब्रिटिस उपनिवेशवादको विरोधी तथा आफ्नो मुलुकबाट इसार्ईहरूलाई निष्कासन गर्ने अभियानका अभियन्ता पनि पृथ्वीनारायण शाह नै थिए । यसको दुई सय वर्षपछि महात्मा गान्धीले भारतमा भद्र अवज्ञा आन्दोलन गरी भारतलाई अंग्रेजको दासत्वबाट मुक्त गरेका थिए । चिनिया कम्युनिस्ट पार्टीका नेता माओत्से तुङ र भारतका महात्मा गान्धी यी दुवैका प्रेरणाका स्रोत पनि पृथ्वीनारायण शाह नै हुन् भन्ने सिद्ध हुन्छ।
भाषिक नीति
अहिले पृथ्वीनारायण शाहले अरूको भाषालाई दबाएर सबैमाथि नेपाली भाषा थोपरे भन्ने आरोप लागेको छ । जुुन भाषा सरल हुन्छ र सजिलैसुग बुझ्न सकिन्छ, त्यो भाषा सबैको माध्यम भाषा बन्न सक्छ । अहिले अंग्रेजी भाषा स्वतः विश्वभाषा बनेको छ । त्यसरी नै आफ्नो सरलताले गर्दा अहिले नेपाली भाषा नेपालको माध्यम भाषा एवं राष्ट्र भाषा बनेको छ।
काठमाडौंका राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लको मखन महादेवको शिलालेख र उनका छोरा प्रताप मल्लको रानीपोखरीको शिलालेख नेपाली भाषामा लेखिएको छ । नेपाली भाषामा लेखिएका ती दुवै शिलालेखहरूमा खस र मगरलाई पञ्चका रूपमा साक्षी राखिएको छ । यसैगरी नेपाल उपत्यकाका मल्ल राजाहरूले ब्राह्मणहरूलाई बिर्ता दिई नेपाली भाषामा लेखिदिएका कागजपत्रहरू पनि फेला परेको छ । यसबाट लक्ष्मीनरसिंह मल्ल र प्रताप मल्लको समयमा नै नेपाली भाषाले राजकाजको भाषाको रूप लिइसकेको र खस एवं मगरले मल्ल दरबारमा भारदारको रूपमा स्थान पाइसकेको देखिन्छ।
पृथ्वीनारायण शाहले स्थानीय भाषा तथा स्थानीय परम्परा र स्थानीय व्यक्तिलाई प्र श्रय दिएका थिए । मकवानपुर र मकवानपुरले चर्चेको सम्पुर्ण तराई बृहत् नेपालमा एकीकृत भएपछि पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८१९ फागुनमा जितु राउत थारूलाई उनको जिउधन माफ गरी चेरवन्त प्रगन्नाको कोलभी मौजा थमौती गरी सिम्रौनगढको हरिहरपुरबाट मैथिली भाषामा लालमोहर गरिदिएका थिए।
उनले सम्वत् १८२८ चैतमा जनकपुरका महन्त सुमरनदासलाई जनकपुरको कुशबिर्ता थमौती गरी मैथिली भाषामा लालमोहर गरिदिएका थिए। विजयपुर, चौदण्डी र त्यसले चर्चेको सम्पुर्ण तराई बृहत् नेपालमा एकीकृत भएपछि पृथ्वीनारायण शाहका पुर्वतिर अघि बढेका भारदार अभिमानसिंह बस्नेतले लोकेश्वर पण्डितलाई कालिकाको पुजारी थमौती गरी विजयपुरबाट वि.सं. १८३१ कात्तिकमा मैथिली भाषामा लालमोहर गरिदिएका थिए। (समन्वयको परिवेशमा नेपाली राष्ट्रियता)
पृथ्वीनारायण शाहले स्थानीय भाषा र संस्कृतिलाई प्र श्रय दिई स्थानीय व्यक्तिहरूलाई नै महत् व दिएको पाइन्छ । त्यसकारण उनले अर्काको भाषा र संस्कृतिलाई मासेर अरूमाथि आफ्नो भाषा र संस्कृति थोपरे भन्नु निरर्थक हो।
पृथ्वीनारायण शाहको समयमा नेपाल २४ टुक्रामा विभाजित थियो। त्यसबेला भारतमा मुसलमानी साम्राज्यको पतन भएर अंग्रेजी साम्राज्य स्थापना हुन लागेको थियो। नेपाल उपत्यकामा इसाई पादरीहरु आएर बसिसकेका थिए। तिनीहरुले नेपालीहरुलाई पनि इसाइ बनाएका थिए।
नेपालको विविध क्षेत्रमा विविध समुदायका मानिसहरू बसोबास गर्दछन् । तिनका आ-आफ्नै भाषा छन् तर एउटाको भाषा अर्काले बुझ्न सक्तैन । अरूको त के कुरा, दस राईका दस भाषा छन् । एउटा राईको भाषा अर्को राईले बुझ्न सक्तैन । अतः यसको परिपूर्तिका लागि एउटा सजिलो र सरल माध्यम भाषाको आवश्यकता पर्दछ । नेपाली भाषा यो भूमिका निर्वाह गर्न सफल भयो । त्यसैले नेपाली भाषालाई माध्यम भाषा मान्नु हाम्रो आवश्यकता र बाध्यता हो । यो कसैले लादेको भाषा होइन । नेपाली भाषा र संस्कृतिले नेपालका आदिवासी तथा जनजातिहरूको भाषा र संस्कृतिको विकासमा ठूलो योगदान पुर्याएको छ र आदिवासी तथा जनजातिहरूको भाषा र संस्कृतिले पनि नेपाली भाषा, साहित्य र संस्कृतिको विकासमा महत् वपूर्ण सहयोग गरेको छ । अतः यी दुई भाषा र संस्कृति एकअर्काका परिपूरक हुन्।
एकीकरणमा विविध समुदायको सहभागिता र भूमिका
लमजुङ राज्यका ६ थर पुवाँर (थापा), भण्डारी, राउत, सुयाँल (थापा), दुरा र घिमिरे हुन्। लमजुङमा शाह राजा स्थापना गर्नमा कुसुमाकर जोशी (घिमिरे) र खजे दुराको महत् वपूर्ण योगदान थियो । खसान्त भाइ (खस-बाहुन) र शेषान्त भाइ (गुरुङ) को पूर्ण सहमतिबाट यशोब्रह्म शाहले लमजुङमा एकछत्र राज्य गरेका थिए।
गोरखा राज्यका ६ थर पाण्डे, पन्त, अज्र्याल, खनाल, बोहोरा र राना हुन्। द्रव्य शाहलाई गोरखामा राजा स्थापना गर्न गणेश पाण्डे र नारायण अज्र्यालको महत्वपूर्ण भूमिका थियो। द्रव्य शाहले लमजुङबाट गोरखामा प्रवेश गर्दा उनलाई अठार जना गुरुङ उमराहरूले साथ दिएका थिए। राम शाहको समयमा पण्डित चित्रविलासले राजवंशावली र पण्डित धरणीधर शर्माले गोरक्षराजवंशावली लेखेका थिए। त्यसबेला जयभद्र अज्र्याल, नन्द मिश्र, दुर्लभ जोशी लामिछाने आदि ठूला पण्डित थिए। राम शाहको समयमा लखन थापा मगर सिद्ध कहलाएका थिए। राम शाहले ललितपुरका राजा सिद्धिनरसिंह मल्लसँग मित्रता कायम गरी गोरखामा नेवारहरूलाई झिकाएर व्यापार गराई गोरखा राज्यको आर्थिक विकास तथा सांस्कृतिक समुन्नति गरेका थिए । पृथ्वीपति शाहले नेपाल उपत्यकाबाट कालीगडहरू ल्याएर गोरखाको पोखरीथोकमा ढुंगाको स्तम्भसहित आफ्नो सालिक स्थापना गरेर कलाको विकास गरेका थिए । नरभूपाल शाहको समयमा गौरेश्वर पाण्डे राजगुरुको रूपमा तनहुँबाट गोरखा भित्रिएका थिए।
वंशावलीहरूमा भूटानका अवतारी लामाको तान्त्रिक अनुष्ठानबाट पृथ्वीनारायण शाहको जन्म भएको र गुरु गोरखनाथको वरदानबाट पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको एकीकरण गरेको उल्लेख छ। पृथ्वीनारायण शाहका पिता नरभूपाल शाहले ल्होपा लामालाई ब्राह्मणसरह रसुवाको नकथली गुम्बा कुशबिर्ता दिएका थिए। यसबाट भूटानका अवतारी लामाको तान्त्रिक अनुष्ठानबाट पृथ्वीनारायण शाहको जन्म भएको भन्ने वंशावलीको कथनमा केही सत्यता पाइन्छ। पृथ्वीनारायण शाह स्वयंले पनि भुटानका लामा राजालाई नेपालका पुन्डी गुम्बा, नकथली गुम्बा, नाग¥या गुम्बा, लिस्यांखु गुम्बा, चरिकोट गुम्बा र छुमाने गुम्बाको अधिकार पूर्ववत् थामिदिएका थिए।
सुरथसिंह राना मगर पृथ्वीनारायण शाहका ददा थिए। विराज बखेती (मगर?) पृथ्वीनारायण शाहका प्रियपात्र थिए । भानु जोशी अज्र्याल र कुलानन्द जोशी ढकाल पृथ्वीनारायण शाहका राजज्योतिषी थिए। जयरत्नाकर नाटकका रचयिता शक्तिवल्लभ अर्ज्याल पृथ्वीनारायण शाहका गुरु पुरोहित थिए । भक्तविजयकाव्यका रचयिता ललितवल्लभ अज्र्याल पृथ्वीनारायण शाहका दरबारिया कवि थिए। पृथ्वीनारायण शाहका काजी अर्थात् मन्त्री कालु पाण्डे थिए । सेनापति शिवराम बस्नेत थिए। पृथ्वीनारायण शाहले पाण्डेलाई ढाल र बस्नेतलाई तरवारको संज्ञा दिएका छन् । आफ्ना मामाले पृथ्वीनारायण शाहलाई सैन्य संगठनसम्बन्धी उपदेश दिएका थिए। पृथ्वीनारायण शाहका मामाले बाहुनलाई बयल, ठकुरिलाई सिंह, मगरलाई टागन घोडा र खसलाई ताजी तुर्की घोडाको संज्ञा दिएका छन्।
पृथ्वीनारायण शाहको सैन्यनीतिबाट पनि नेपालको एकीकरणको अभियानमा विविध जातजातिको सहभागिता रहेको स्पष्ट हुन्छ, जस्तै -
'पट्टीपट्टिमा सिपाही पनि षस.मगर.गुरुं.ठकुरि.ईनै चार जात मात्रै षिचोला गरि हालनु र तर्वार पर्दा साह्रो हुन्छ. लुहा च्यापन्या पनि यिनै चार जात मात्रै हुन् र तरवार पर्दा साह्रो हुन्छ र वैरि त क्या इन्द्रको आसन् पनि डगाइंछ।'
त्यसकारण खस, मगर र गुरुङको संयोजनबाट संगठित नेपाली सेना नेपाल राष्ट्रको निर्माणका लागि अत्यन्तै बलशाली र सफलीभूत सिद्ध भएको थियो।
सुरक्षानीतिका सम्बन्धमा पृथ्वीनारायण शाहले यस्तो उपदेश दिएका छन् :
गुरुं. मगर. षानजादा. भैयाद. भारादार. मिर उमराउ. थर घर. पुराना. पुराना. जाची घुंडा. गौडामा राषनु.
न्यायको क्षेत्रमा पृथ्वीनारायण शाहले यस्तो उपदेश दिएका छन् -
अदालथमा पनि ठकुरि जाचि दिष्ठा (डिट्ठा) राष्नु . मगर जाचि विचारि थाप्नु.कचहरि पिछे यक् यक् पण्डीत राषी निञा सास्त्र वमोजिम् अदालथ चलाउनु.
परराष्ट्रनीतिका सम्बन्धमा पृथ्वीनारायण शाहले यस्तो उपदेश दिएका छन् -
कालु कवर्दारका सन्तानलाई कवर्दारि नछुटाउनु. दषिनको घाहा सिवराम बस्न्यात्का सन्तानलाई नछुटाउनु. भोटको घाहा कालु पाडेका सन्तानलाई नछुटाउनु. पाडे. बस्न्यात्. पंथ. भैयाद्. मंग्र (मगर) लाई मारातप दिदा आलो पालो गरि षान दिनु.
पृथ्वीनारायण शाहको समयमा दीनानाथ उपाध्याय भारततिरका र लाल गिरी तिब्बततिरका दूत थिए।
यसैगरी पृथ्वीनारायण शाहका अग्रसेनानायकहरूमा रणजित बस्नेत, मानसिंह रोकाह, वीरभद्र पाठक, रामकृष्ण कुँवर आदि थिए। सिन्धुलीको पौवागढीमा कप्तान किनलाक र हाँडी साहेबलाई परास्त गर्ने नेपाली सेना नायकहरूमा खजाञ्ची वीरभद्र उपाध्याय, सिकारी सर्दार वंश गुरुङ, काजी वंशराज पाण्डे र काजी श्रीहर्ष पन्थ थिए। उक्त युद्धमा अंग्रेजका धेरै हातहतियार हात लागेको हुँदा पृथ्वीनारायण शाहले गोरखनाथको नामबाट श्रीनाथ र गोरखकालीको नामबाट कालीबक्स कम्पनी स्थापना गरेका थिए। श्रीनाथ कम्पनीमा मगर र कालीबक्स कम्पनीमा गुरुङहरूको संख्या धेरै थियो। जंगबहादुर राणाको समयमा भएको नेपाल-भोट युद्धमा कालीबक्स कम्पनीका गुरुङहरूले बडो बहादुरीका साथ लडेर भोटको युद्ध जितेपछि गुरुङ जातिका मात्र सेना भएको कालीबहादुर पल्टन स्थापना गरिएको थियो। गुरुङहरूको उक्त कालीबहादुर पल्टन राणा प्रधानमन्त्रीको रोयल गार्डका रूपमा प्रसिद्ध थियो।
पर्वतका राजा कीर्तिबम मल्ल र काठमाडौंका उमरा परशुराम थापाले गरेको षड्यन्त्रलाई गाइनेको भेष गरेर पोखरा गई झागल गुरुङले विफल बनाइदिएका थिए। मणिराम गाइने पृथ्वीनारायण शाहको पालाका चर्चित कर्खा गायक थिए। जया र विस्या प्रमुख नगर्ची थिए। विस्या नगर्चीको सल्लाहबाट पृथ्वीनारायण शाहले गोरखाको बाह्र हजार घर धुरीबाट १÷१ रुपैयाँ उठाएर काशी गई हात हतियार ल्याएर नेपालको एकीकरण गरेका थिए। सेख जरवर, ममतकि र भेषार्सिं यी तीन लखनौवा मुसलमानहरूले पृथ्वीनारायण शाहको सेनालाई तालिम दिएका थिए।
पृथ्वीनारायण शाहले नेवारहरूको शास्त्रबमोजिम संरचना गरिएको नाचलाई महत्व र प्र श्रय दिएका छन् । पाटनका काजी धनवन्त प्रधान र तन्त्रज्ञ ज्ञानकर बा“डाले नेपालको एकीकरणमा ठूलो सघाउ पुर्याएका थिए । काजी धनवन्त प्रधानका नाति त्रिभुवन प्रधान रणबहादुर शाहको पालाका चार काजीमा एक काजी थिए।
पृथ्वीनारायण शाहका पूर्वतिर अघि बढेका सेनानीहरूमा अमरसिंह थापा पनि थिए। किल्ला काँगडाको युद्धताका उनी बडाकाजी कहलाएका थिए । यिनै अमरसिंह थापाले वि.सं. १८३९ मा जनकपुरमा नेपाली तल्लेशैलीको राममन्दिर बनाएर नेपाली संस्कृतिको परिचय दिएका थिए । नेपाल र अंग्रेजबीच भएको सुगौली सन्धिमा अमरसिंह थापाले जनकपुरमा बनाएको नेपाली तल्लेशैलीको उक्त राममन्दिरले नेपालको अस्मिता जोगाएको थियो।
पृथ्वीनारायण शाहको दूरगामी नीतिका कारण नेपालले पूर्वमा टिष्टा र पश्चिममा का“गडासम्म विजय गर्नसकेको थियो । वि.सं. १९४९ मा भएको नेपाल-भोट युद्धमा चीनका वादशाहका ज्वाइँ उजिर टुङथाङ ठूलो दलबलसहित बेत्रावतीसम्म आइपुगेका थिए । नेपाल सरकारले सन्धि वार्ता चलाउन कपर्दार भोटु पाण्डे र टक्सारी नरसिंह गुरुङलाई चिनियाँ शिविरमा पठाएको थियो। सन्धिको कुरा मिलेपछि नेपाल सरकारले चीनका बादशाहलाई लेखेको अर्जी, सौगात र सन्धिपत्र लिएर उजिर टुङथाङका साथ चीन जान काजी देवदत्त थापा, सुब्बा प्रतिमन राना, टक्सारी नरसिंह गुरुङका छोरा जयन्त गुरुङ र खरदार विष्णु शंकरका छोरा बलभद्र खटिएका थिए । नेपाल-भोट र चीनको सन्धि भएको दुई वर्षपछि वि.सं. १८५१ मा टक्सारी नरसिंह गुरुङ काजी भए । वि.सं. १८५२ मा चीनका बादशाहकहाँ जाने नेपाली प्रतिनिधि मण्डलका प्रमुख पनि काजी नरसिंह गुरुङ नै थिए।
रणबहादुर शाह बनारसबाट फर्केपछि वि.सं. १८६० देखि पुनः पश्चिमतर्फको विजय अभियान प्रारम्भ भयो । त्यस विजय अभियानका दलमुखी बडाकाजी अमरसिंह थापा थिए । का“गडाको किल्ला कब्जा गर्न बडाकाजी अमरसिंह थापाको मद्दतका लागि वि.सं. १८६२ मा काजी नयनसिंह थापा, काजी जसपाउ थापा, सरदार भोटु शाही, सुब्बा तोरध्वज शाही, सुब्बा प्रह्लाद गुरुङ र सुब्बा नाथु गुरुङलाई काँगडा खटाएको थियो। पश्चिमको विजय अभियानमा खटिएका नेपाली सेना नायकहरूमा सरदार अंगद घले पनि थिए। वि.सं. १८६९ ताका सरदार अंगद घले कुमाउ“को सरकारी आम्दानी असुल तहसिल गर्दथे। त्यही समय (वि.सं. १८६९ वैशाख) मा नेपाल सरकारले केदारनाथको मन्दिर बनाएको थियो। त्यसपछि सरदार अंगद घले कप्तानमा बढुवा भए। त्यसबेला उनी श्रीनगरमा बसेर श्रीनगर र दुनको सम्भार गर्दथे। त्यसैबेला कप्तान अंगद घलेले बडो मजबुत गरी नालापानीको किल्ला बनाएका थिए । कप्तान अंगद घलेले बनाएको नालापानीको त्यही किल्लामा कप्तान बलभद्र कु“वरले अंग्रेजका विरुद्धमा डटेर लडेका थिए।
किल्ला काँगडाको युद्धमा काजी नयनसिंह थापाले वीरगति प्राप्त गरेका थिए। सुब्बा हस्तदल शाहीले काली कुमाउको युद्धमा वीरगति प्राप्त गरेका थिए। कप्तान भक्ति थापाले देउथलको युद्धमा वीरगति प्राप्त गरेका थिए। सुब्बा प्रह्लाद गुरुङले राजगढको युद्धमा वीरगति प्राप्त गरेका थिए। सुब्बा प्रह्लाद गुरुङको तैनाथको नगरा निसाना अहिले कास्कीको चौर गाउ“मा उनका वंशजको घरमा सुरक्षित छ र सरकारी गुठीबाट उक्त नगरा निसानाको नित्य नैमित्यिक पूजा चलिरहेको छ। त्यसपछि चौतारिया बम शाहले महाकाली नदीको सा“ध लगाएर अंग्रेजसँग सन्धि गरे। अंग्रेजसँगको सन्धिपत्रमा सही गर्ने नेपालका भारदारहरूमा चौतारिया बम शाह, काजी चामु भण्डारी, कप्तान अंगद घले र सरदार जसमर्दन थापा थिए।
पश्चिम किल्ला काँगडातिर युद्ध चलिरहँदा पूर्वतिरको सम्भार गर्नका लागि चम्पसिंह गुरूङलाई वि.सं. १८६२ मा लिम्बुवान अर्थात् पल्लो किरातको विजयपुरदेखि चयनपुरसम्मको कालाबञ्जर जग्गामा भोट-मुग्लानबाट रैती ल्याएर जग्गा आवाद गुलजार गरी जङ्गलको मङ्गल गर्नका लागि डिट्ठामा नियुक्त गरिएको थियो। उनलाई लेखिएको पत्रानुसार वि.सं. १८६२ भन्दा अघिपनि उनी पूर्वी नेपालमा बस्ती बसाउने काममा लागेको देखिन्छ।
त्यस सन्दर्भमा डिट्ठा चम्पसिंह गुरूङले सिक्किमबाट लेप्चाहरूलाई नेपाल ल्याएका थिए । यसरी नेपाल ल्याइएका लेप्चाहरू र विजयपुर एवम् चैनपुरका लिम्बु सुब्बाहरूको बीचमा तक्रार पर्दा मुद्दा छिन्ने अधिकार र भोट (तिब्बत), धर्मा (भूटान) र मधेश तथा मुग्लान (भारत) तिर सीमानाको खबरदारी गर्ने र सीमाना तिरको खबर बुझेर दरबारमा जाहेर गर्ने अख्तियार पनि डिट्ठा चम्पसिंह गुरूङलाई दिइएको थियो। डिट्ठा चम्पसिंह गुरूङले टिष्टामा पखालेको खाँडो (तरबार र ढाल) अहिले भारतको सिलगुडी निवासी उहाँका वंशज कर्णेल खडकसिंह लामिछाने गुरूङको घरमा सुरक्षित छ। यसरी डिट्ठा चम्पसिंह गुरूङ वि.सं.१८६२-६३ ताका लिम्बुवान अर्थात् पल्लो किरातको गभर्नर जस्ता देखिन्छन्।
यसैगरी पृथ्वीन्द्रोदय महाकाव्यका रचयिता पं.उदयानन्द अज्र्याल वि.सं.१८७० ताका मुनसिफमा जागिरे भई सप्तरीको जग्गा नापी गर्ने गर्दथे। वि.सं.१८७४ मा बारा, पर्सादेखि मोरङसम्म जग्गा नापी गरी रकम अशुल तहसिल गर्ने कर्मचारीहरूमा उदयानन्द अज्र्याल पनि एक थिए। वि.सं.१८८५ मा उदयानन्द अज्र्याल अमीनमा बढुवा भए। गण्डकी पूर्व, मेची पश्चिम र महाभारत दक्षिणका सम्पूर्ण तराईक्षेत्रका जङ्गलको रेखदेख गर्ने तथा काठमहालको तैनाथी, त्यस सम्बन्धी सेनाको अख्तियारीका साथै नेपाल-भारत सीमानाको रेखदेख गर्ने र खुन-डाँका सम्बन्धी मुद्दा मामिला हेर्ने अख्तियार पनि उदयानन्द अज्र्यालले पाएका थिए। यसरी पं. उदयानन्द अज्र्यालले जग्गा जमिनको श्रेस्ता ठीक दुरुस्त राखेको हुँदा नेपालको पूर्वी तराईको विषयलाई लिएर अङ्ग्रेजसँग कुनै विवाद भएन।
यसरी नेपालको एकीकरणको अभियानमा विविध समुदायको सहभागिता र भूमिका रहेको बुझिन्छ । पृथ्वीनारायण शाह स्वयंले पनि आफ्नो दिव्योपदेशमा आफूले पूर्व र पश्चिमका दुनिया“लाई हात लिएर नेपालको एकीकरण गरेको कुरा बोलेका छन् । यसैगरी पृथ्वीनारायण शाहले जनताको सहयोगबाट बडो दुःखले एकीकरण गरेको नेपाल राष्ट्रलाई चार वर्ण छत्तिस जातको फूलबारीको संज्ञा दिएर यस साझा फूलबारीको संरक्षण र संवद्र्धन गर्ने दायित्व नेपाली जनतालाई सुम्पेका छन्।
वास्तवमा नेपाली जनताले पृथ्वीनारायण शाहलाई निमित्त बनाएर नेपालको एकीकरण र आधुनिक नेपाल राष्ट्रको निर्माण गरेका हुन् । पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना पूर्ववर्ती राजाहरूका गल्तीलाई दोहोर्याएनन् । जीवनको अन्तिमकालमा उनका भाइहरू उनीस“ग चिढिएर गोरखाबाट बाहिरिए तर पृथ्वीनारायण शाहले त्यसको केही पनि वास्ता नगरी नेपालको कुनै भूभाग कसैलाई पनि अंशबण्डा र दान दातव्यमा नदिई नेपालको राष्ट्रिय अखण्डतालाई कायम राखेका थिए।
युद्धमा जयपराजय हुन्छ। जितार र हरूवा हुन्छन् । पृथ्वीनारायण शाहको क्रियाकलाप युद्ध नभएर नेपाल राष्ट्रको एकीकरणको अभियान हो । त्यसकारण नेपालको एकीकरणको अभियानमा जितार र हरूवा भन्ने भेद हुँदैन। सबै नेपालीहरू एक हुन्, किनभने नेपाल राष्ट्रको निर्माणमा सबै नेपालीहरूको समान सहभागिता रहेको छ। नेपाल राष्ट्र हाम्रा पुर्खाहरूको धरोहर हो। अतः नेपालको एकीकरणको पृष्ठभूमि र पृथ्वीनारायण शाहको आदर्श एवम् मर्यादालाई हृदयङ्गम गरेर नेपाल राष्ट्रको सुदृढीकरण एवं नेपाली राष्ट्रियताको विकासका लागि अग्रसर हुनु सम्पूर्ण नेपालीहरूको परम कर्तव्य हो।
एकीकरणको परिणति र राष्ट्रिय एकता
समन्वयात्मक अध्यात्मवादको पृष्ठभूमिमा समन्वयात्मक नेपाली संस्कृतिको संरचना र विकास भएको छ। यसरी नै समन्वयात्मक नेपाली संस्कृतिको धरातलमा नेपाल राष्ट्रको निर्माण र नेपाली राष्ट्रियताको प्रबोधन, प्रवद्र्धन एवं विकास भएको छ। राज्य एउटा भूमि हो। राष्ट्रचाहिँ जनताको मानसिक सम्मिलन अर्थात् भावनात्मक एकता हो। त्यस मानसिक सम्मिलन एवं भावनात्मक एकताप्रतिको समर्पण, प्रतिबद्धता र निरन्तरताचाहि“ राष्ट्रियता हो। नेपालमा खास गरी आर्यवंश तथा मंगोल वंश र भारोपेली भाषा परिवारको भाषा बोल्ने एवं भोटबर्मेली भाषा परिवारको भाषा बोल्ने दुई वर्गका मानिसहरूले आदिमकालदेखि नै बसोबास गरिआएका छन्।
अतः यिनै दुई वर्गका जनताबीचको मानसिक सम्मिलन अथवा भावनात्मक एकता नै नेपाल राष्ट्र हो र यही मानसिक सम्मिलन एवं भावनात्मक एकताप्रतिको प्रतिबद्धता, समर्पण तथा निरन्तरता नै नेपाली राष्ट्रियता हो। त्यसकारण यदि आर्यवंश तथा भारोपेली भाषा परिवारको भाषा बोल्ने समुदाय जति भारततिर परस्त हुने र मंगोलवंश तथा भोटबर्मेली भाषा परिवारको भाषा बोल्ने समुदाय जति भोट-चीनतिर परस्त हुने हो भने नेपाल राष्ट्रको महिमा र नेपाली राष्ट्रियताको अस्मिताको के औचित्य भयो र ? तर नेपालमा त्यस्तो दुर्घटना कहिल्यै पनि हुन सक्तैन। त्यसतर्फ कुनै राष्ट्रवादी नेपालीले सोच्तैन र सोच्न पनि सोच्दैन, किनभने जुनसुकै व्यक्ति वा समुदाय चाहे जुनसुकै ठाउँबाट नेपालमा आएको होस्, नेपालको भूमिमा टेकेपछि उसले आफ्नो पूर्वसंस्कारलाई छोडेर नेपाल राष्ट्र र नेपाली राष्ट्रियताप्रति नै समर्पित हुने नेपाली चरित्र छ। लिच्छविहरू भारतको वैशालीबाट नेपाल आएका थिए तर उनीहरू नेपाल राष्ट्रप्रति नै समर्पित भए। त्यसकारण नेपालको इतिहासमा लिच्छविकाललाई स्वर्णकाल मानिएको छ।
यसैगरी मध्यकालमा जयस्थिति मल्ल डोलाजीका रूपमा बाहिरबाट नेपालमा भित्रिएका थिए। जयस्थिति मल्लले नै एउटा बलियो थिति बाँधेर त्यसबेलाको राजनीतिक र आर्थिक दृष्टिले जर्जर नेपाललाई व्यवस्थित बनाएका थिए। खस र मगरहरू पश्चिमबाट पूर्वतिर अघि बढेका थिए। काठमाडौंका राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लको समयसम्म खस र मगरहरूले मल्ल दरबारमा स्थान पाइसकेका थिए। यसैगरी खस भाषालाई राजकाजको भाषाका रूपमा राज्यले मान्यता दिइसकेको थियो । मैथिली, भोजपुरी र अवधी भाषाले पनि मल्ल दरबारमा लोकप्रियता हासिल गरिसकेका थिए । पाल्पाली राजा मुकुन्द सेनको समयमा खस र मगरहरू अझै अघि बढेर किरात प्रदेशसम्म पुगेका थिए।अतः नेपाल राष्ट्रको निर्माण तथा नेपाली राष्ट्रियताको प्रबोधन एवं प्रवद्र्धनका लागि राजनीति र राजनीतिक व्यवस्थाभन्दा यी दुई वर्गका जनताबीचको सन्तुलन, समन्वय, समझदारी र सहअस्तित्व महत्वपूर्ण छ । यी दुई वर्गका जनताबीच द्वन्द्व भयो भने नेपाल राष्ट्र विखण्डन हुनेछ र यी दुई वर्गका जनताबीच सन्तुलन र समन्वय भयो भने नेपाल राष्ट्र र नेपाली राष्ट्रियता सधैं सुदृढ, अटल र दिगो रहिरहनेछ।
अहिले नेपालमा यी दुई वर्गका जनताबीच द्वन्द्वको लक्षण देखा पर्न थालेको छ । अतः नेपाली संस्कृति कच्पचिएको छ र नेपाली राष्ट्रियता धमिलिएको छ। त्यसकारण नेपाल राष्ट्र विखण्डनको दिशातिर धकेलिन लागेको छ तर समन्वयात्मक नेपाली संस्कृतिले नेपाली-नेपालीबीच कहिल्यै पनि कुनै किसिमको फाटो पर्न दिनेछैन र नेपाली मानसिकतालाई सधैं नेपाल राष्ट्रको निर्माण तथा नेपाली राष्ट्रियताको प्रबोधन, प्रवद्र्धन र विकासतर्फ उन्मुख गराइरहनेछ।
नेपाल राष्ट्रको निर्माणमा सबै नेपालीको समान भूमिका र योगदान रहेको छ। यस सन्दर्भमा सबभन्दा पहिले बौद्धिक ब्राह्मण ज्योतिषीहरूले नेपाल राष्ट्रको निर्माणका लागि शुभ साइत हेरे। त्यसपछि ठकुरी, खस, मगर, गुरुङ तथा राई, लिम्बू यी खुँडा हान्ने लडाकु जातिहरू कुममा कुम जोडेर हातमा खु“डा र खुकुरी लिई नेपाल राष्ट्रको निर्माणका लागि अघि बढे। युद्धोपरान्त ब्राह्मणहरूले खरी र पाटी लिएर बही र स्रेस्ता मिलाएर नेपाली राष्ट्रियताको भावना जगाए।
गन्धर्वहरूले सारंगीको सुर र तालमा पुर्खाहरूको वीरताको गाथा कर्खा गाएर घरघरबाट, गाउँगाउँ र बस्तीबस्तीबाट नेपाल राष्ट्रको निर्माणका लागि मरिमेट्ने योद्धाहरू बटुले। नगर्चीहरूले लस्करको अघिअघि नगरा र कर्णाल बजाएर योद्धाहरूको उमंग र फुर्ति बढाइदिए। विश्वकर्माहरूले युद्धको मोहोडामै आरन थापेर ढाल, तरबार, खुँडा र खुकुरी बनाए। महिला र केटोकेटीले ढिकी र जाँतो बोकेर रणक्षेत्रमा नै योद्धाहरूलाई खाना पकाएर ख्वाए। अहिले पनि नेपालका कोटहरूमा हाम्रा पुर्खाहरूका वीरगाथा राग माल श्री गाइँदै छ। देव दुन्दुभि नगरा र कर्नाल बज्दैछ। सहनाईमा रासको राग बजाइँदैछ। यी हाम्रा अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा हुन्।
नेवारहरूले नेपालका विभिन्न हटिया र सहर बजारहरूमा व्यापार र उद्योगधन्दा सञ्चालन गरी देशको आर्थिक समुन्नति गरे। मधेसका जनताले जमिन हराभरा बनाएर अन्न उत्पादन गरे । हिमालीक्षेत्रका जनताले भोटको नुन पहाडमा र पहाडको खुर्सानी र सुर्ती भोटमा पुर्याएर आर्थिक सम्बन्ध बढाए। हिन्दूहरूले नेपालमा आर्य संस्कृतिको अस्मितालाई जोगाएर राखे। सबैलाई आफूजस्तै ठानेर आत्मवत् व्यवहार गर्नु नै आर्य संस्कृतिको आदर्श र मर्यादा हो। नेपाल राष्ट्र र नेपाली राष्ट्रियताको जगेर्नाका लागि किरात र बोनहरूले आफ्नो सम्पदा जोगाएर राखे। बौद्धहरूले शान्तिको सन्देशद्वारा कलाकौशलको विकास गरेर अन्तर्राष्ट्रमा समेत नेपाली कलाको प्रचारप्रसार गरे। इस्लामहरूले काशी, कलकत्ता, काश्मीर र तिब्बतसँग व्यापार बढाई शृंगार तथा सौभाग्यका सामग्रीहरूको आपूर्ति गरे। जैनहरूले नेपालको आर्थिक उन्नति गरे। क्रिश्चियनहरूले नेपालीहरूलाई नयाँ भाषा, विधि, व्यवहार, शिक्षा र औषधोपचारको विधि सिकाए।
यसरी हिमाल, पहाड, नेपालमण्डल र मधेस-तराईका नेपालीहरूबीचको सद्भाव र सहिष्णुताले नेपालको राष्ट्रिय एकतालाई बलियो बनाएको छ, किनभने यिनै अनेकतामा एकता भएका विविध जातिको स्वच्छ हृदयको मधुर स्पन्दनको संगम नै बृहत् नेपाल राष्ट्रको प्राण हो। सरल नेपाली जनजीवनको प्रत्येक मुटुको ढुकढुकीले यही कुरा भनिरहेको छ।
अबको हाम्रो दायित्व
त्यसकारण यदि नेपाल राष्ट्र विखण्डन हुन थाल्यो भने नेपाल राष्ट्रको अखण्डता र नेपाली राष्ट्रियताको स्थिरताका लागि सन्तुलन र समन्वय ल्याउने विवेकको दायित्व प्रत्येक चेतनशील राष्ट्रवादी नेपाली नागरिकको हो। अहिले सबैलाई स्वअस्तित्वको पहिचान, आत्मनिर्णयको अधिकार र प्राज्ञिक स्वतन्त्रता चाहिएको छ तर जातीयताभन्दा राष्ट्रियता ठुलो हुन्छ र जातीय स्वाभिमानभन्दा राष्ट्रको गौरव गरिमामय हुन्छ।
प्रदेशभन्दा सिंगो एवं एकढिक्का नेपाल राष्ट्रको महत्व बढी हुन्छ, किनभने राष्ट्र मासियो भने जातीय अस्तित्व पनि मेटिनेछ। अतः हामीहरू सबैको चिन्तन, मनन नेपाल राष्ट्र र नेपाली राष्ट्रियताको ध्रुवमा स्थिर हुनुपर्दछ। यसैगरी हाम्रा सबै खालका क्रियाकलापहरू नेपाल राष्ट्र र नेपाली राष्ट्रियताको भावनामा आधारित हुन अत्यावश्यक छ, किनभने अहिले हामीलाई जातीय अस्तित्वभन्दा राष्ट्रिय अस्तित्व चाहिएको छ।
त्यसकारण समन्वयात्मक नेपाली संस्कृतिले देखाएको समन्वयको बाटोमा हामी सबै नेपालीहरू स“गस“गै मिलेर हि“ड्यौं भने नेपाल राष्ट्र सधैं बलियो र सुदृढ हुनेछ र नेपाली राष्ट्रियताको दिगो विकास हुनेछ। नेपालका मूर्त-अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाले हामीलाई सधैं समन्वयको बाटोमा हिँड्न अभिप्रेरित गरिरहेको छ। अहिले नेपालमा विस्तारै जातीय र साम्प्रदायिक भावना हटेर एउटा साझा नेपाली समाजको सिर्जना हुन थालिसकेको छ। त्यसकारण हामी सबै राष्ट्रप्रेमी नेपालीहरू जातीय एवं साम्प्रदायिक धरातलभन्दा माथि उठेर नेपाल राष्ट्रको सुदृढीकरण एवं अखण्डता र नेपाली राष्ट्रियताको प्रबोधन, प्रवद्र्धन र विकासका लागि अग्रगामी हुनु आजको परम् आवश्यकता हो।
निष्कर्षतः अझै पनि हामी नेपाली एकआपसमा कति लड्ने, कति भिड्ने, कति मर्ने, कति मार्ने, कति रुने ? त्यसकारण अब उत्तिष्ठ युद्धाय कृतनिश्चयः नभई उत्तिष्ठ राष्ट्राय कृतनिश्चयः आजको हाम्रो प्रतिबद्धता र अठोट हुनुपर्दछ । त्यसकारण अब हामीहरू हा“सीखुसीका साथ हातेमालो गरेर रमाउँदै नेपाल राष्ट्रको सुदृढीकरण र नेपाली राष्ट्रियताको विकासका लागि वाचा गरौं वयं राष्ट्रे जागृयामः पुरोहिताः (हामी राष्ट्रमा अग्रगामी भई जागौं)।
annapurnapost
पृथ्वीनारायण शाह नेपालको एकीकरणका अभियन्ता हुन्। त्यसकारण नेपालको एकीकरणको पृष्ठभूमिको सन्दर्भमा पृथ्वीनारायण शाहको आदर्श र मर्यादाका सम्बन्धमा विवेचना गर्न अत्यावश्यक छ। यसैगरी पृथ्वीनारायण शाहको आदर्श र मर्यादाका सम्बन्धमा चर्चा गर्दा उनका क्रियाकलापहरूको विश्लेषणात्मक विवेचना गर्न आवश्यक हुन्छ। यस सन्दर्भमा राज्यविस्तार, दिग्विजय र एकीकरणका सम्बन्धमा राम्ररी स्पष्ट हुनुपर्दछ। कुनै एउटा स्वतन्त्र राज्यले अर्को स्वतन्त्र राज्यलाई जितेर त्यसको अस्तित्व आफूमा विलीन गराएको छ भने त्यो कार्य राज्यविस्तार हुन्छ।
यसैगरी चारै दिशाका राज्यहरू जित्यो भने त्यो कार्य दिग्विजय हुन्छ तर यसविपरीत कुनै विशाल राज्य अनेक खण्डमा टुक्रिई यसरी टुक्रिएका राज्यहरूमध्ये एउटा राज्यले नेतृत्व लिई ती राज्यहरूलाई पुनः एकताको सूत्रमा आबद्ध गराई अघिकै जस्तो विशाल बनाएको छ भने त्यो कार्य राज्यविस्तार वा दिग्विजय नभई एकीकरण हुन्छ भन्ने विश्वव्यापी सर्वमान्य सिद्धान्त छ। पृथ्वीनारायण शाहको समयमा नेपाल चौवन्न टुक्रामा विभाजित थियो । अतः नेपालको इतिहास नजानेका र एकीकरणसम्बन्धी विश्वव्यापी सर्वमान्य सिद्धान्त नजानेका व्यक्तिहरूले पृथ्वीनारायण शाहको क्रियाकलापलाई राज्यविस्तार र दिग्विजय ठान्दछन् । अतः यस सन्दर्भमा नेपालको इतिहासको जानकारी हुन अत्यावश्यक छ।
भारतका गुप्त सम्राट् समुद्र गुप्तको प्रयाग अभिलेखमा असाम र कुमाउँबीचको भूभागलाई नेपाल भनेको छ। हिमवत्खण्ड पुराणमा पूर्वमा कोसी प्रदेश, पश्चिममा गण्डकी प्रदेश, उत्तरमा गोसाईकुण्डदेखि माथिको नीलकण्ठ हिमाल र दखिनमा पश्चिमी चम्पारण स्थित नटेश्वरको बीचको भूभागलाई देवभूमि नेपाल भनेको छ।
यसमा कर्णाली प्रदेशको उल्लेख पाइँदैन तर मानदेवको चाँगुनारायणको अभिलेखमा गण्डकी पारीको मल्लपुरीको उल्लेख छ । मल्लपुरीलाई कर्णाली प्रदेशमा अवस्थित सामन्त राज्य मानिएको छ। लिच्छविकालमा पूर्व-पश्चिमका सामन्त शासकहरूले केन्द्रको अधिनमा रहेर शासन गर्दथे।
केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो भने पूर्व-पश्चिमका ती सामन्तहरू स्वतन्त्र हुन कोसिस गर्दथे। मानदेवले पूर्व कोसी प्रदेश र पश्चिम कर्णाली प्रदेशका सामन्त शासकहरूलाई आफ्नो अधीनमा राखेर राज्य गरेको वर्णन उनको चाँगुनारायणको अभिलेखबाट थाहा पाइन्छ। यसबाट लिच्छविकालमा पनि नेपाल अहिलेजत्तिकै विशाल रहेको स्पष्ट हुन्छ।
कर्णाली प्रदेशको मल्लपुरीको पतन भएपछि पूर्वमध्यकालमा यस क्षेत्रमा सपादलक्षखस देशको विकास भयो। त्यस सपादलक्षखस देश टुक्रिएर कर्णाली प्रदेशमा बाइस ओटा राज्य विकास भए, जसलाई बाइसे राज्य भनिन्छ। यसैगरी गण्डकी प्रदेशमा चौबिस ओटा राज्य विकास भए, जसलाई चौबिसे राज्य भनिन्छ । गोरखा र मुस्ताङको गणना भने चौबिसे राज्यमा गरेको पाइँदैन।
पूर्वमध्यकालमा नेपाल उपत्यका ज्यादै जर्जर भइसकेको थियो । द्वैराज्य पद्धति हुनाले शासकहरू एकआपसमा मिल्दैनथे। त्यसकारण एउटा समूहले अर्को समूहलाई दमन गर्न एकथरीले जुम्लाका खसलाई र एकथरीले सिम्रौनगढका डोयहरूलाई झिकाउँथे। यसरी नेपाल उपत्यकामा राजनीतिक स्थिरता थिएन। गयासुद्दिन तुगलकको आक्रमणबाट सिम्रौनगढ ध्वस्त भएपछि त्यहा“का राजा हरिसिंह देव पहाडतिर लागेका थिए तर बीच बाटोमा नै उनको मृत्यु भयो । उनका रानी र छोरा भने आफ्ना माइती-मावली भक्तपुर दरबारमा शरण लिन आइपुगे।
त्यस समयमा मधेसबाट थुप्रै जातिका मानिस नेपाल उपत्यकामा आएका थिए । त्यसपछि डोलाजीका रूपमा नेपाल भित्रिएका जयस्थिति मल्लले थिति बाँधेर नेपाललाई व्यवस्थित बनाए । राजनीतिमा केही स्थिरता आएपछि जयस्थिति मल्लका नाति यक्ष मल्लले पूर्वमा बंगाल, पश्चिममा गोरखा-पाल्पा, उत्तरमा सात दिनको बाटो र दखिनमा गंगासम्मको भूभागमा शासन गरेका थिए।
सिम्रौनगढ राज्यको सीमाना दखिनमा गंगासम्म फैलिएको थियो । सिम्रौनगढको पतन भएपछि त्यस क्षेत्रमा स-साना जमिनदारीबाहेक ठूला राज्यहरू भएनन्। सिम्रौनगढका राजा हरिसिंह देवकी रानी आफ्नो माइती भक्तपुर दरबारमा शरण लिन आएको र सिम्रौनगढक्षेत्रबाट नै जयस्थिति मल्ल नेपाल भित्रिएको हुँदा त्यस ताका दखिनमा गंगासम्म नेपालको वर्चस्व कायम हुनु स्वाभाविक थियो । यसैगरी कुचविहारस“ग नेपाल उपत्यकाका राजाहरूको वैवाहिक सम्बन्ध थियो। त्यसकारण यक्ष मल्लले पूर्वमा बंगालको सीमानासम्म शासन गरेको कुरा पनि स्वाभाविक नै छ तर यक्ष मल्लका छोराहरूकै समयमा नेपाल उपत्यका तीन टुक्रामा विभाजित भयो।
त्यसपछि पाल्पाली राजा मुकुन्द सेनले नेपालको कछाडैकछाड सम्पूर्ण तराई तथा पूर्वी पहाड समेत टिष्टासम्म राज्य कायम गरेका थिए । पाल्पाली सेन राजाहरूले हिन्दुपतिको उपाधि धारण गरेका थिए। अतः टिष्टासम्मको राज्यलाई हिन्दुपतिको देश भनिन्थ्यो तर मुकुन्द सेनकै जीवनकालमा उनका छोरा र भतिजाहरूले राज्यलाई बाँडचुँड गरेर खाएको हुनाले उक्त विशाल सेनराज्य दिगो हुन सकेन। यसरी पृथ्वीनारायण शाहको समयभन्दा अघि नै पाल्पाली राजा मुकुन्द सेनले नेपालको सम्पूर्ण पूर्वी पहाड तथा मधेश जितिसकेका थिए।
पृथ्वीनारायण शाहको समयताका अघि नेपाल तराईमा विकसित मिथिला र कपिलवस्तुको प्राचीन गौरवगाथा लोप भइसकेको थियो । सिम्रौनगढको पतन भइसकेको थियो। थारू राजा दंगी शरणको कथा मात्र बाँकी थियो। त्यसकारण त्यसबेला नेपाल तराईमा कुनै स्वतन्त्र राज्य थिएनन् । केवल जमिनदारी मात्र थिए। अहिलेको नारायणीदेखि पश्चिम र राप्तीदेखि पूर्वको सम्पूर्ण तराई भाग पाल्पा राज्यअन्तर्गतका प्रगन्ना थिए। दाङ र बाँके सल्यान राज्य अन्तर्गतका प्रगन्ना थिए।
तुलसीपुरको पाटनदेवी र गोन्डासम्म सल्यान राज्यको पहुँच थियो । कालान्तरमा दाङको पूर्वी भाग छिल्लिराज्यअन्तर्गत पर्न गयो। सुर्खेतचाहिँ दुल्लु र दैलेख राज्यअन्तर्गत पर्दथ्यो। बर्दिया अछाम राज्यको र कैलाली-कञ्चनपुरचाहिँ डोटी राज्यअन्तर्गतका प्रगन्ना थिए। अघि पश्चिमी चम्पारणको नटेश्वरसम्म नेपालको सीमाना थियो। कालान्तरमा सोमेश्वरगढीदेखि माथिको चितवन प्रगन्नासम्म मात्र तनहुँ राज्य सीमित रहन गयो। बारा, पर्सादेखि धनुषासम्मको सम्पूर्ण तराई मकवानपुर राज्यअन्तर्गतका प्रगन्ना थिए। महोत्तरी र सप्तरी चौदण्डी राज्यअन्तर्गतका प्रगन्ना थिए। कोशीपूर्वका मोरङ र झापा विजयपुर राज्यअन्तर्गतका प्रगन्ना थिए। त्यसबेलाका राज्यहरूको भोग अधिकारले यही कुरा भन्दछ।
पृथ्वीनारायण शाहको समयमा नेपाल चौबीस टुक्रामा विभाजित थियो भन्ने कुरा यसअघि नै उल्लेख भइसकेको छ। त्यसबेला भारतमा मुसलमानी साम्राज्यको पतन भएर अंग्रेजी साम्राज्य स्थापना हुन लागेको थियो। नेपाल उपत्यकामा इसार्ई पादरीहरू आएर बसिसकेका थिए। तिनीहरूले नेपालीहरूलाई पनि इसार्ई बनाएका थिए। नेपालका राजाहरू एकआपसमा मिल्दैनथे। त्यसबेलाका राजाहरूमा काठमाडौंका राजा जयप्रकाश मल्ल, पर्वतका राजा कीर्तिबम मल्ल र विजयपुरका मन्त्री बुद्धिकर्ण राई र काठमाडौंका उमरा परशुराम थापा महत्वाकांक्षी थिए।
पृथ्वीनारायण शाहलाई काठमाडौं बोलाएर जयप्रकाश मल्ललाई काबु गर्ने र पृथ्वीनारायण शाह पूर्वतिर बढ्दा कीर्तिबम मल्ललाई उठाएर गोरखा कब्जा गरी पृथ्वीनारायण शाहलाई परास्त गरी आफू हर्ताकर्ता बन्ने दाउ परशुराम थापाले रचेका थिए तर पृथ्वीनारायण शाहले उनको षड्यन्त्र असफल बनाइदिए। जयप्रकाश मल्लले आफ्नो सहयोगका लागि अंग्रेजलाई गुहारेका थिए।
अंग्रेजले त्यही मौका खोजिरहेका थिए तर पृथ्वीनारायण शाहले अंग्रेज र मुसलमानलाई सिन्धुलीगढीबाट माथि आउन दिएनन्। यदि अंग्रेज नेपालमा आउन पाएको भए त्यही बेला नै नेपाल अंग्रेजको उपनिवेश भइसक्ने थियो। अंग्रेजहरूले हरिद्वारदेखि कलकत्ताको दिनाजपुरसम्म व्यापारी कोठी खोलेका थिए। नागा जोगीहरू अंग्रेजका ती व्यापारी कोठीहरूमा लुटपाट मच्चाएर नेपालको जंगलमा आएर लुक्थे। जयप्रकाश मल्लले ती नागा जोगीहरूलाई पनि गुहारेका थिए तर तिनलाई पनि पृथ्वीनारायण शाहले साँगा भन्ज्याङबाट भित्र आउन दिएनन्।
विजयपुर र चौदण्डी राज्यमा राजा सेन र मन्त्रीचाहिँ राई-लिम्बू हुने परम्परा थियो। त्यही परम्परा अनुसार बुद्धिकर्र्ण राई विजयपुर राज्यका मन्त्री भएका थिए। बुद्धिकर्ण राईले सिक्किमे सेनालाई ल्याएर विजयपुरका राजा कामदत्तराज सेनलाई मारेर विनाराजाको विजयपुर राज्यमा आफैं हर्ताकर्ता भई उम्दा खालको हात्ती चढेर मोजमज्जामा लागेका थिए। त्यही मौका छोपेर सिक्किमले टिस्टा र मेची तरेर मधेसमा कनकाई र पहाडमा तमोरसम्म नेपालको भूमि कब्जा गरे। यसरी आधा राज्य दुश्मनलाई सुम्पेर राजा मार्ने राष्ट्रघाती बुद्धिकर्ण राईलाई के दर्जा दिने हो? यसको कुनै चर्चा गरि“दैन तर जनताको जनधनको सुरक्षाका लागि धर्म भाक्ने पृथ्वीनारायण शाहलाई भने कुरै नबुझी कनै बर्बर र उनको कार्यलाई खुनी हमलाका रूपमा बढाइ“चढाइ“ गरेर विरोध गरिन्छ। यो ठूलो गल्ती र भूल हो।
पृथ्वीनारायण शाहले चौदण्डी राज्य जितेपछि त्यहाँका राजा कर्ण सेन भागेर विजयपुर पुगे। बुद्धिकर्ण राईले उनलाई विजयपुरको राजा बनाए। बुद्धिकर्ण राई र कर्ण सेनले अंग्रेजलाई गुहारेर आफ्नो गुमेको चौदण्डी राज्य उकास्ने योजना बनाएका थिए तर उनको योजना सफल हुन सकेन। सिक्किमे सेनाको दबदबा र बुद्धिकर्ण राईको मोजमज्जाबाट पिल्सिएका लिम्बूवानका साधारण राई-लिम्बूहरू ज्यादै शोषित र पीडित थिए। अतः पृथ्वीनारायण शाहले विजयपुर जितेपछि चंथापुसम्मका राई-लिम्बूहरू पृथ्वीनारायण शाहको शरणमा पर्न आए। बुद्धिकर्ण राई र सिक्किमे सेनाका मतियार राई-लिम्बूहरू भने सिक्किमतिर भागे।
यसरी आफ्नो देश छोडेर गएका राई-लिम्बूहरूलाई पृथ्वीनारायण शाहले स्वदेशमा बोलाएर उनीहरूको अघिदेखि चलिआएको थिति परम्परा, जग्गाजमिनको भोगचलन र हकअधिकार थामिदिएका थिए। पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८३१ साउनमा सुन राई, कुसु राई र श्रीजंग राईलाई लेखेको पत्रबाट यो कुरा थाहा पाइन्छ। उक्त पत्रमा पृथ्वीनारायण शाहले लिम्बूवान्का राई-लिम्बूहरूलाई आ-आफ्नो क्षेत्रमा पहिलेदेखि चलिआएको हकअधिकार भोग गरेर बस्नु, तिमीहरूको जिउधन र हकअधिकारको रक्षा मैले गर्नेछु, मैले तिमीहरूको जिउधनको सुरक्षा गर्न सकिन भने मैले पुजिआएको देवताले हाम्रो राजकाज नाश गरोस् भनेर जनताको सुखसुविधाका लागि धर्म भाकेका छन्।
यसरी पृथ्वीनारायण शाहले शासकको नभएर एउटा कुशल नेता तथा संरक्षकको दायित्व वहन गरेका छन्।भक्तपुरका राजा रणजित मल्ल पृथ्वीनारायण शाहका मीतबा र काठमाडौंका राजा जयप्रकाश मल्लचाहिँ उनका मीत थिए। पृथ्वीनारायण शाहले यी राजाहरूलाई राजोचित सम्मान गरेका छन्। पृथ्वीनारायण शाहले रणजित मल्ललाई ससम्मान बनेपामा गएर बस्न आग्रह गरेका थिए तर उनले काशीबास जान चाहे।
पृथ्वीनारायण शाहले जितेपछि हीनताबोध गरेर रणजित मल्ल काशीबास गएका होइनन्। काशीबास जाने उनको आफ्नै आन्तरिक पीडा थियो। रणजित मल्लका पटरानीहरूपट्टि कुनै सन्तान थिएनन्। उनले दरबार बाहिर कोठी थापेर अनेक रानीहरू राखेका थिए। त्यसमध्ये आफूले मन पराएका रानीपट्टिका छोरालाई रणजित मल्लले आफ्नो उत्तराधिकारी युवराज घोषणा गरेका थिए तर अरू रानीपट्टिका छोराहरूले उनको मन परेको छोरालाई मारिदिए।
यही आन्तरिक पीडाले दुःखित भएर रणजित मल्ल काशीबास गएका हुन्। पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना मीत जयप्रकाश मल्लको राजकीय सम्मानका साथ अन्त्येष्टि कर्म गराएका थिए। अहिलेसम्म पनि नेपाल सरकारको गुठी संस्थानबाट जयप्रकाश मल्लको श्राद्ध गरिरहेको छ । यसरी विजित राजाहरूप्रति पृथ्वीनारायण शाहको कुनै दुराग्रह थिएन।
त्यसबेला नेपाल उपत्यकाका राजाहरू रसरंग, रमाइलो र भोगविलासमा चुर्लुम्म डुबेका थिए। काठमाडौंका राजा प्रताप मल्लको एउटा चरित्रबाट यो कुरा राम्ररी सिद्ध हुन्छ। प्रताप मल्लले लक्षयोनि भेदन गर्ने लक्ष्य राखेका थिए। यसै सिलसिलामा तीन हजार महिलासँग सम्भोग गरेपछि एक बालास्त्रीसँग सम्भोग गर्दा ती बालास्त्रीको मृत्यु भएको थियो। अतः प्रताप मल्लले लक्षयोनि भेदन गर्ने आफ्नो लक्ष्य पूर्ति गर्दा कति कन्याहरूको कुमारित्व नाश भएको होला ? कति महिलाहरूको सतित्वनाश भएको होला ? त्यसबेलाको काठमाडौंको जनसंख्यामा कहा“कहा“बाट एक लाख महिलाको आपूर्ति गरिएको होला?
यसका विपरीत रागतान र रसरंगमा लाग्नुहुँदैन भन्ने पृथ्वीनारायण शाहको महान् आदर्श थियो।अब कहाँ गएर कसले इतिहास बंग्याए भन्ने कुरा राम्ररी बुझ्नुपर्दछ। पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल आएका इसार्ई पादरी तथा तिनले इसार्ई बनाएका नेपालीहरूलाई देशनिकाला गरिदिएका थिए। यसरी नेपालबाट निष्कासित इसार्ई पादरी तथा तिनले इसार्ई बनाएका नेपालीहरू बेतिया र दार्जिलिङमा बस्न गए। ती इसार्ई पादरीहरूले पृथ्वीनारायण शाहलाई बर्बर, आततायी र उनको एकीकरणको अभियानलाई खुनी हमला भनेर विश्वव्यापी रूपमा हल्ला मच्चाए।
कीर्तिपुरे जनताको सत्र धार्नि नाक काटिदिए भने । कीर्तिपुरका मानिसको नाक नकाटिएको होइन, कीर्तिपुरका केही मानिसको नाक काटिएको हो। पृथ्वीनारायण शाहका दरबारिया कवि ललितवल्लभ अज्र्यालले रचेको भक्तविजय काव्यमा पनि काश्चन अर्थात् केही कीर्तिपुरका जनताको नाक काटिएको उल्लेख छ। कुन प्रसंगमा कीर्तिपुरका जनताको नाक काटियो, यो कुरा बुझ्न आवश्यक छ।पृथ्वीनारायण शाहले कीर्तिपुर जितेपछि कीर्तिपुरका केही युवाले गोरखाली सेना सुतिरहेका बेला तिनीहरूलाई मारिदिए। सुतिरहेका गोरखाली सेनालाई मार्ने यी युवाहरूलाई अब के गर्ने हो? ज्यानको बदला ज्यान लिनुपर्ने हो। यदि पृथ्वीनारायण शाहले चाहेका भए तिनको ज्यान लिन सक्ने थिए तर पृथ्वीनारायण शाहले अब यी हाम्रा जनता भए, राजा भईकन जनतालाई मार्नुहुँदैन। त्यसकारण यिनलाई नमारीकन यिनको नाकको टुप्पो काटेर चिह्न लगाइदेऊ भनेर आज्ञा दिए, किनभने गैरसैनिक नागरिकलाई केही नगर्नु, अर्काको भाषा तथा धर्म र संस्कृतिमा कुनै हस्तक्षेप नगर्नु भन्ने पृथ्वीनारायण शाहको उदार नीति थियो।
प्रताप मल्लले लक्षयोनि भेदन गर्ने आफ्नो लक्ष्य पूर्ति गर्दा कति कन्याहरूको कुमारित्व नाश भएको होला ? कति महिलाहरूको सतित्वनाश भएको होला ? त्यसबेलाको काठमाडौंको जनसंख्यामा कहाँकहाँबाट एक लाख महिलाको आपूर्ति गरिएको होला?
यसरी कीर्तिपुरका केही जनताको नाकको टुप्पा काटिएको थियो । इसार्ई पादरी र तिनीहरू पछिका अंग्रेजी इतिहासकारहरूले यसलाई बढाइँचढाइँ गरेर सत्र धार्नी नाक पुर्याइदिएका हुन् । त्यसबेला सत्र धार्नी नाक पुग्नलाई ता जनसंख्या पनि त्यत्ति नै हुनुपर्यो। अतः यो कुरा इसार्ई पादरी र अंग्रेज इतिहासकारहरूको अनर्गल प्रचार मात्र हो।दार्जिलिङ गएका इसार्ई पादरीहरूले ता लिम्बूहरूलाई नै लिम्बू भाषा र लिपिमा इतिहास लेख्न लगाए। गोरखाली सेनाले लिम्बूवानका सबै पुरुष र महिलाहरूलाई मारे। स-साना केटाकेटीलाई ढिकीको खाल्टोमा टाउको राखेर ढिकीको मुसलले थिचेर बर्बरतापूर्वक मारे भनेर लेखाए। यसरी लेखाएको घटनावली ती इसार्ई पादरीहरूले ब्रिटिस म्युजियममा लगेर राखेका छन्। अहिले इसार्ई पादरीहरूको त्यही अनर्गल प्रचार पत्याएर हामी कुर्लन्छौं। जनताको जिउधनको सुरक्षाका लागि धर्म भाक्ने राजा पृथ्वीनारायण शाहले कदापि यस्तो काम गर्न सक्तैनन्। अतः यो पनि केवल इसार्ई पादरीहरूद्वारा गरिएको असत्य र अनर्गल प्रचार मात्र हो।
यदि पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको एकीकरणको शुभारम्भ नगरेका भए विशाल भारतलाई निल्न सक्ने अंग्रेजले नेपाललाई कदापि बाँकी राख्ने थिएन। त्यसकारण आज हामीलाई स्वतन्त्र राष्ट्र नेपालको स्वाभिमानी जनता नेपाली भनेर गर्व गर्ने सौभाग्य पृथ्वीनारायण शाहबाट प्राप्त भएको हो। अतः पृथ्वीनारायण शाहको क्रियाकलाप राज्यविस्तार र दिग्विजय नभई नेपालको एकीकरणको अभियान हो र उनी आधुनिक नेपाल राष्ट्रका निर्माता हुन्।
...
पृथ्वीनारायणको आर्थिक नीति
पृथ्वीनारायण शाहको उपदेशबाट उनको आर्थिक नीतिबारे थाहा पाउन सकिन्छ । उनले आर्थिक नीतिका सम्बन्धमा यसरी उपदेश दिएका छन्:
देश (विदेश) का महाजन (व्यापारी) लाई गोडप्रसाह (गढ पर्सा) देखि उुभो आउन नदिनु । देश (विदेश) का महाजन (व्यापारी) हाम्रा मुलुकमा आए भने दुनियाुलाई कंगाल गरिछाड्छन् । देशी (विदेशी) कपडा लगाउनलाई मन्हा गर्नु । आफ्नो देशका कपडा बुन्न जान्नेलाई नमुना देखाएर सधाउनु र बुन्न लगाउनु । यसो भए नगद विदेश जादैन । आफ्ना देशको जिनिस जडीबुटी देश (विदेश) लैजानु र नगद खैंचनु । प्रजा मोटा भए दरबार बलियो रहन्छ । राजाका भण्डार भनेका रैतान् हुन् । सरकारबाट इजारा पनि नदिनु । सरकारबाट अमानत राखी सर्कारिया तहसिल राखी सालबसालको कचा (लेखा) लिनु । खानी भएको ठाउुमा गाउु भए पनि अरू जग्गामा सारीकन पनि खानी चलाउनु । गरो बन्ने जग्गामा घर भए पनि घर अरू जग्गामा सारी कुलो काटी खेत बनाई आवाद गर्नु।
पृथ्वीनारायण शाहको यस आर्थिक नीतिलाई उनको दुई सय वर्षपछि चिनियाु कम्युनिस्ट पार्टीका नेता माओत्से तुङले नौलो जनवादी अर्थनीतिका रूपमा आधुनिक चीनको विकासमा लागु गरेका थिए।
सांस्कृतिक नीति
गण्डकी प्रदेशका आठटीकाका राजाहरू पृथ्वीनारायण शाहका सगोत्री थिए । भक्तपुरका राजा रणजित मल्ल उनका मीत बा र काठमाडौंका राजा जयप्रकाश मल्ल उनका मीत थिए । नेपाल एकीरणको लक्ष्य राखेका पृथ्वीनारायण शाहले गोत्रहत्या र मित्रहत्यासमेत गर्नुपरेको थियो । अतः पृथ्वीनारायण शाहले काशी गई आफ्नो भारद्वाज गोत्र त्यागेर काश्यप गोत्र ग्रहण गरे । तात्कालिक अवस्थामा यो ठुलो धार्मिक एवं सांस्कृतिक क्रान्ति थियो।
सैनिक सेवामा रहेका बाहुन-क्षेत्रीले लुगा नकाढीकन भात खाए हुन्छ, जात जादैन, सैनिक सेवामा रहेका बाहुन, क्षेत्री, मगर र गुरुङहरू सुगै बसेर खाजा खाए हुन्छ, जात जाुदैन भनेर आपद् धर्मको नीति बनाए। तात्कालिक परिवेशमा यो पनि अर्को ठुलो सांस्कृतिक क्रान्ति थियो।
आफु हिन्दु धर्मावलम्बी एवं आर्य संस्कृतिका अनुयायी तागाधारी ठकुरी भए पनि कुमारीको रूपमा स्थापना गरिएका बौद्ध बाडाका छोरीलाई गोडामा नै ढोगेर पृथ्वीनारायण शाहले कुमारीको सम्मान गरे । अर्कै राज्यको अर्कै परम्परा भनेर उनले यसको उपेक्षा गरेनन् । यसरी नेपालको धार्मिक एवं सांस्कृतिक परम्परालाई अक्षुष्ण राखेर उनी जनताको मन जित्न सफल भए।
आफ्नो उद्देश्यमा बाधा पार्ने खालका परम्पराहरू त्याग्नुलाई सांस्कृतिक क्रान्ति भनिन्छ । अतः नेपालको एकीकरणको उद्देश्य लिएका पृथ्वीनारायणले तात्कालिक परिवेशमा ठुलो सांस्कृतिक क्रान्ति गरेर आफ्नो लक्ष्यमा अघि बढेका थिए । यसको दुई सय वर्षपछि चिनिया कम्युनिस्ट पार्टीका नेता माओत्से तुङले चीनमा सांस्कृतिक क्रान्ति गरेका थिए।
पृथ्वीनारायणले नेपाल आएका इसाई पादरी र ती इसाई पादरीहरूले इसाई बनाएका नेपालीहरूलाई देशनिकाला गरेको कुरा यसअघि नै उल्लेख भइसकेको छ । ब्रिटिस उपनिवेशवादको विरोधी तथा आफ्नो मुलुकबाट इसार्ईहरूलाई निष्कासन गर्ने अभियानका अभियन्ता पनि पृथ्वीनारायण शाह नै थिए । यसको दुई सय वर्षपछि महात्मा गान्धीले भारतमा भद्र अवज्ञा आन्दोलन गरी भारतलाई अंग्रेजको दासत्वबाट मुक्त गरेका थिए । चिनिया कम्युनिस्ट पार्टीका नेता माओत्से तुङ र भारतका महात्मा गान्धी यी दुवैका प्रेरणाका स्रोत पनि पृथ्वीनारायण शाह नै हुन् भन्ने सिद्ध हुन्छ।
भाषिक नीति
अहिले पृथ्वीनारायण शाहले अरूको भाषालाई दबाएर सबैमाथि नेपाली भाषा थोपरे भन्ने आरोप लागेको छ । जुुन भाषा सरल हुन्छ र सजिलैसुग बुझ्न सकिन्छ, त्यो भाषा सबैको माध्यम भाषा बन्न सक्छ । अहिले अंग्रेजी भाषा स्वतः विश्वभाषा बनेको छ । त्यसरी नै आफ्नो सरलताले गर्दा अहिले नेपाली भाषा नेपालको माध्यम भाषा एवं राष्ट्र भाषा बनेको छ।
काठमाडौंका राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लको मखन महादेवको शिलालेख र उनका छोरा प्रताप मल्लको रानीपोखरीको शिलालेख नेपाली भाषामा लेखिएको छ । नेपाली भाषामा लेखिएका ती दुवै शिलालेखहरूमा खस र मगरलाई पञ्चका रूपमा साक्षी राखिएको छ । यसैगरी नेपाल उपत्यकाका मल्ल राजाहरूले ब्राह्मणहरूलाई बिर्ता दिई नेपाली भाषामा लेखिदिएका कागजपत्रहरू पनि फेला परेको छ । यसबाट लक्ष्मीनरसिंह मल्ल र प्रताप मल्लको समयमा नै नेपाली भाषाले राजकाजको भाषाको रूप लिइसकेको र खस एवं मगरले मल्ल दरबारमा भारदारको रूपमा स्थान पाइसकेको देखिन्छ।
पृथ्वीनारायण शाहले स्थानीय भाषा तथा स्थानीय परम्परा र स्थानीय व्यक्तिलाई प्र श्रय दिएका थिए । मकवानपुर र मकवानपुरले चर्चेको सम्पुर्ण तराई बृहत् नेपालमा एकीकृत भएपछि पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८१९ फागुनमा जितु राउत थारूलाई उनको जिउधन माफ गरी चेरवन्त प्रगन्नाको कोलभी मौजा थमौती गरी सिम्रौनगढको हरिहरपुरबाट मैथिली भाषामा लालमोहर गरिदिएका थिए।
उनले सम्वत् १८२८ चैतमा जनकपुरका महन्त सुमरनदासलाई जनकपुरको कुशबिर्ता थमौती गरी मैथिली भाषामा लालमोहर गरिदिएका थिए। विजयपुर, चौदण्डी र त्यसले चर्चेको सम्पुर्ण तराई बृहत् नेपालमा एकीकृत भएपछि पृथ्वीनारायण शाहका पुर्वतिर अघि बढेका भारदार अभिमानसिंह बस्नेतले लोकेश्वर पण्डितलाई कालिकाको पुजारी थमौती गरी विजयपुरबाट वि.सं. १८३१ कात्तिकमा मैथिली भाषामा लालमोहर गरिदिएका थिए। (समन्वयको परिवेशमा नेपाली राष्ट्रियता)
पृथ्वीनारायण शाहले स्थानीय भाषा र संस्कृतिलाई प्र श्रय दिई स्थानीय व्यक्तिहरूलाई नै महत् व दिएको पाइन्छ । त्यसकारण उनले अर्काको भाषा र संस्कृतिलाई मासेर अरूमाथि आफ्नो भाषा र संस्कृति थोपरे भन्नु निरर्थक हो।
पृथ्वीनारायण शाहको समयमा नेपाल २४ टुक्रामा विभाजित थियो। त्यसबेला भारतमा मुसलमानी साम्राज्यको पतन भएर अंग्रेजी साम्राज्य स्थापना हुन लागेको थियो। नेपाल उपत्यकामा इसाई पादरीहरु आएर बसिसकेका थिए। तिनीहरुले नेपालीहरुलाई पनि इसाइ बनाएका थिए।
नेपालको विविध क्षेत्रमा विविध समुदायका मानिसहरू बसोबास गर्दछन् । तिनका आ-आफ्नै भाषा छन् तर एउटाको भाषा अर्काले बुझ्न सक्तैन । अरूको त के कुरा, दस राईका दस भाषा छन् । एउटा राईको भाषा अर्को राईले बुझ्न सक्तैन । अतः यसको परिपूर्तिका लागि एउटा सजिलो र सरल माध्यम भाषाको आवश्यकता पर्दछ । नेपाली भाषा यो भूमिका निर्वाह गर्न सफल भयो । त्यसैले नेपाली भाषालाई माध्यम भाषा मान्नु हाम्रो आवश्यकता र बाध्यता हो । यो कसैले लादेको भाषा होइन । नेपाली भाषा र संस्कृतिले नेपालका आदिवासी तथा जनजातिहरूको भाषा र संस्कृतिको विकासमा ठूलो योगदान पुर्याएको छ र आदिवासी तथा जनजातिहरूको भाषा र संस्कृतिले पनि नेपाली भाषा, साहित्य र संस्कृतिको विकासमा महत् वपूर्ण सहयोग गरेको छ । अतः यी दुई भाषा र संस्कृति एकअर्काका परिपूरक हुन्।
एकीकरणमा विविध समुदायको सहभागिता र भूमिका
लमजुङ राज्यका ६ थर पुवाँर (थापा), भण्डारी, राउत, सुयाँल (थापा), दुरा र घिमिरे हुन्। लमजुङमा शाह राजा स्थापना गर्नमा कुसुमाकर जोशी (घिमिरे) र खजे दुराको महत् वपूर्ण योगदान थियो । खसान्त भाइ (खस-बाहुन) र शेषान्त भाइ (गुरुङ) को पूर्ण सहमतिबाट यशोब्रह्म शाहले लमजुङमा एकछत्र राज्य गरेका थिए।
गोरखा राज्यका ६ थर पाण्डे, पन्त, अज्र्याल, खनाल, बोहोरा र राना हुन्। द्रव्य शाहलाई गोरखामा राजा स्थापना गर्न गणेश पाण्डे र नारायण अज्र्यालको महत्वपूर्ण भूमिका थियो। द्रव्य शाहले लमजुङबाट गोरखामा प्रवेश गर्दा उनलाई अठार जना गुरुङ उमराहरूले साथ दिएका थिए। राम शाहको समयमा पण्डित चित्रविलासले राजवंशावली र पण्डित धरणीधर शर्माले गोरक्षराजवंशावली लेखेका थिए। त्यसबेला जयभद्र अज्र्याल, नन्द मिश्र, दुर्लभ जोशी लामिछाने आदि ठूला पण्डित थिए। राम शाहको समयमा लखन थापा मगर सिद्ध कहलाएका थिए। राम शाहले ललितपुरका राजा सिद्धिनरसिंह मल्लसँग मित्रता कायम गरी गोरखामा नेवारहरूलाई झिकाएर व्यापार गराई गोरखा राज्यको आर्थिक विकास तथा सांस्कृतिक समुन्नति गरेका थिए । पृथ्वीपति शाहले नेपाल उपत्यकाबाट कालीगडहरू ल्याएर गोरखाको पोखरीथोकमा ढुंगाको स्तम्भसहित आफ्नो सालिक स्थापना गरेर कलाको विकास गरेका थिए । नरभूपाल शाहको समयमा गौरेश्वर पाण्डे राजगुरुको रूपमा तनहुँबाट गोरखा भित्रिएका थिए।
वंशावलीहरूमा भूटानका अवतारी लामाको तान्त्रिक अनुष्ठानबाट पृथ्वीनारायण शाहको जन्म भएको र गुरु गोरखनाथको वरदानबाट पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको एकीकरण गरेको उल्लेख छ। पृथ्वीनारायण शाहका पिता नरभूपाल शाहले ल्होपा लामालाई ब्राह्मणसरह रसुवाको नकथली गुम्बा कुशबिर्ता दिएका थिए। यसबाट भूटानका अवतारी लामाको तान्त्रिक अनुष्ठानबाट पृथ्वीनारायण शाहको जन्म भएको भन्ने वंशावलीको कथनमा केही सत्यता पाइन्छ। पृथ्वीनारायण शाह स्वयंले पनि भुटानका लामा राजालाई नेपालका पुन्डी गुम्बा, नकथली गुम्बा, नाग¥या गुम्बा, लिस्यांखु गुम्बा, चरिकोट गुम्बा र छुमाने गुम्बाको अधिकार पूर्ववत् थामिदिएका थिए।
सुरथसिंह राना मगर पृथ्वीनारायण शाहका ददा थिए। विराज बखेती (मगर?) पृथ्वीनारायण शाहका प्रियपात्र थिए । भानु जोशी अज्र्याल र कुलानन्द जोशी ढकाल पृथ्वीनारायण शाहका राजज्योतिषी थिए। जयरत्नाकर नाटकका रचयिता शक्तिवल्लभ अर्ज्याल पृथ्वीनारायण शाहका गुरु पुरोहित थिए । भक्तविजयकाव्यका रचयिता ललितवल्लभ अज्र्याल पृथ्वीनारायण शाहका दरबारिया कवि थिए। पृथ्वीनारायण शाहका काजी अर्थात् मन्त्री कालु पाण्डे थिए । सेनापति शिवराम बस्नेत थिए। पृथ्वीनारायण शाहले पाण्डेलाई ढाल र बस्नेतलाई तरवारको संज्ञा दिएका छन् । आफ्ना मामाले पृथ्वीनारायण शाहलाई सैन्य संगठनसम्बन्धी उपदेश दिएका थिए। पृथ्वीनारायण शाहका मामाले बाहुनलाई बयल, ठकुरिलाई सिंह, मगरलाई टागन घोडा र खसलाई ताजी तुर्की घोडाको संज्ञा दिएका छन्।
पृथ्वीनारायण शाहको सैन्यनीतिबाट पनि नेपालको एकीकरणको अभियानमा विविध जातजातिको सहभागिता रहेको स्पष्ट हुन्छ, जस्तै -
'पट्टीपट्टिमा सिपाही पनि षस.मगर.गुरुं.ठकुरि.ईनै चार जात मात्रै षिचोला गरि हालनु र तर्वार पर्दा साह्रो हुन्छ. लुहा च्यापन्या पनि यिनै चार जात मात्रै हुन् र तरवार पर्दा साह्रो हुन्छ र वैरि त क्या इन्द्रको आसन् पनि डगाइंछ।'
त्यसकारण खस, मगर र गुरुङको संयोजनबाट संगठित नेपाली सेना नेपाल राष्ट्रको निर्माणका लागि अत्यन्तै बलशाली र सफलीभूत सिद्ध भएको थियो।
सुरक्षानीतिका सम्बन्धमा पृथ्वीनारायण शाहले यस्तो उपदेश दिएका छन् :
गुरुं. मगर. षानजादा. भैयाद. भारादार. मिर उमराउ. थर घर. पुराना. पुराना. जाची घुंडा. गौडामा राषनु.
न्यायको क्षेत्रमा पृथ्वीनारायण शाहले यस्तो उपदेश दिएका छन् -
अदालथमा पनि ठकुरि जाचि दिष्ठा (डिट्ठा) राष्नु . मगर जाचि विचारि थाप्नु.कचहरि पिछे यक् यक् पण्डीत राषी निञा सास्त्र वमोजिम् अदालथ चलाउनु.
परराष्ट्रनीतिका सम्बन्धमा पृथ्वीनारायण शाहले यस्तो उपदेश दिएका छन् -
कालु कवर्दारका सन्तानलाई कवर्दारि नछुटाउनु. दषिनको घाहा सिवराम बस्न्यात्का सन्तानलाई नछुटाउनु. भोटको घाहा कालु पाडेका सन्तानलाई नछुटाउनु. पाडे. बस्न्यात्. पंथ. भैयाद्. मंग्र (मगर) लाई मारातप दिदा आलो पालो गरि षान दिनु.
पृथ्वीनारायण शाहको समयमा दीनानाथ उपाध्याय भारततिरका र लाल गिरी तिब्बततिरका दूत थिए।
यसैगरी पृथ्वीनारायण शाहका अग्रसेनानायकहरूमा रणजित बस्नेत, मानसिंह रोकाह, वीरभद्र पाठक, रामकृष्ण कुँवर आदि थिए। सिन्धुलीको पौवागढीमा कप्तान किनलाक र हाँडी साहेबलाई परास्त गर्ने नेपाली सेना नायकहरूमा खजाञ्ची वीरभद्र उपाध्याय, सिकारी सर्दार वंश गुरुङ, काजी वंशराज पाण्डे र काजी श्रीहर्ष पन्थ थिए। उक्त युद्धमा अंग्रेजका धेरै हातहतियार हात लागेको हुँदा पृथ्वीनारायण शाहले गोरखनाथको नामबाट श्रीनाथ र गोरखकालीको नामबाट कालीबक्स कम्पनी स्थापना गरेका थिए। श्रीनाथ कम्पनीमा मगर र कालीबक्स कम्पनीमा गुरुङहरूको संख्या धेरै थियो। जंगबहादुर राणाको समयमा भएको नेपाल-भोट युद्धमा कालीबक्स कम्पनीका गुरुङहरूले बडो बहादुरीका साथ लडेर भोटको युद्ध जितेपछि गुरुङ जातिका मात्र सेना भएको कालीबहादुर पल्टन स्थापना गरिएको थियो। गुरुङहरूको उक्त कालीबहादुर पल्टन राणा प्रधानमन्त्रीको रोयल गार्डका रूपमा प्रसिद्ध थियो।
पर्वतका राजा कीर्तिबम मल्ल र काठमाडौंका उमरा परशुराम थापाले गरेको षड्यन्त्रलाई गाइनेको भेष गरेर पोखरा गई झागल गुरुङले विफल बनाइदिएका थिए। मणिराम गाइने पृथ्वीनारायण शाहको पालाका चर्चित कर्खा गायक थिए। जया र विस्या प्रमुख नगर्ची थिए। विस्या नगर्चीको सल्लाहबाट पृथ्वीनारायण शाहले गोरखाको बाह्र हजार घर धुरीबाट १÷१ रुपैयाँ उठाएर काशी गई हात हतियार ल्याएर नेपालको एकीकरण गरेका थिए। सेख जरवर, ममतकि र भेषार्सिं यी तीन लखनौवा मुसलमानहरूले पृथ्वीनारायण शाहको सेनालाई तालिम दिएका थिए।
पृथ्वीनारायण शाहले नेवारहरूको शास्त्रबमोजिम संरचना गरिएको नाचलाई महत्व र प्र श्रय दिएका छन् । पाटनका काजी धनवन्त प्रधान र तन्त्रज्ञ ज्ञानकर बा“डाले नेपालको एकीकरणमा ठूलो सघाउ पुर्याएका थिए । काजी धनवन्त प्रधानका नाति त्रिभुवन प्रधान रणबहादुर शाहको पालाका चार काजीमा एक काजी थिए।
पृथ्वीनारायण शाहका पूर्वतिर अघि बढेका सेनानीहरूमा अमरसिंह थापा पनि थिए। किल्ला काँगडाको युद्धताका उनी बडाकाजी कहलाएका थिए । यिनै अमरसिंह थापाले वि.सं. १८३९ मा जनकपुरमा नेपाली तल्लेशैलीको राममन्दिर बनाएर नेपाली संस्कृतिको परिचय दिएका थिए । नेपाल र अंग्रेजबीच भएको सुगौली सन्धिमा अमरसिंह थापाले जनकपुरमा बनाएको नेपाली तल्लेशैलीको उक्त राममन्दिरले नेपालको अस्मिता जोगाएको थियो।
पृथ्वीनारायण शाहको दूरगामी नीतिका कारण नेपालले पूर्वमा टिष्टा र पश्चिममा का“गडासम्म विजय गर्नसकेको थियो । वि.सं. १९४९ मा भएको नेपाल-भोट युद्धमा चीनका वादशाहका ज्वाइँ उजिर टुङथाङ ठूलो दलबलसहित बेत्रावतीसम्म आइपुगेका थिए । नेपाल सरकारले सन्धि वार्ता चलाउन कपर्दार भोटु पाण्डे र टक्सारी नरसिंह गुरुङलाई चिनियाँ शिविरमा पठाएको थियो। सन्धिको कुरा मिलेपछि नेपाल सरकारले चीनका बादशाहलाई लेखेको अर्जी, सौगात र सन्धिपत्र लिएर उजिर टुङथाङका साथ चीन जान काजी देवदत्त थापा, सुब्बा प्रतिमन राना, टक्सारी नरसिंह गुरुङका छोरा जयन्त गुरुङ र खरदार विष्णु शंकरका छोरा बलभद्र खटिएका थिए । नेपाल-भोट र चीनको सन्धि भएको दुई वर्षपछि वि.सं. १८५१ मा टक्सारी नरसिंह गुरुङ काजी भए । वि.सं. १८५२ मा चीनका बादशाहकहाँ जाने नेपाली प्रतिनिधि मण्डलका प्रमुख पनि काजी नरसिंह गुरुङ नै थिए।
रणबहादुर शाह बनारसबाट फर्केपछि वि.सं. १८६० देखि पुनः पश्चिमतर्फको विजय अभियान प्रारम्भ भयो । त्यस विजय अभियानका दलमुखी बडाकाजी अमरसिंह थापा थिए । का“गडाको किल्ला कब्जा गर्न बडाकाजी अमरसिंह थापाको मद्दतका लागि वि.सं. १८६२ मा काजी नयनसिंह थापा, काजी जसपाउ थापा, सरदार भोटु शाही, सुब्बा तोरध्वज शाही, सुब्बा प्रह्लाद गुरुङ र सुब्बा नाथु गुरुङलाई काँगडा खटाएको थियो। पश्चिमको विजय अभियानमा खटिएका नेपाली सेना नायकहरूमा सरदार अंगद घले पनि थिए। वि.सं. १८६९ ताका सरदार अंगद घले कुमाउ“को सरकारी आम्दानी असुल तहसिल गर्दथे। त्यही समय (वि.सं. १८६९ वैशाख) मा नेपाल सरकारले केदारनाथको मन्दिर बनाएको थियो। त्यसपछि सरदार अंगद घले कप्तानमा बढुवा भए। त्यसबेला उनी श्रीनगरमा बसेर श्रीनगर र दुनको सम्भार गर्दथे। त्यसैबेला कप्तान अंगद घलेले बडो मजबुत गरी नालापानीको किल्ला बनाएका थिए । कप्तान अंगद घलेले बनाएको नालापानीको त्यही किल्लामा कप्तान बलभद्र कु“वरले अंग्रेजका विरुद्धमा डटेर लडेका थिए।
किल्ला काँगडाको युद्धमा काजी नयनसिंह थापाले वीरगति प्राप्त गरेका थिए। सुब्बा हस्तदल शाहीले काली कुमाउको युद्धमा वीरगति प्राप्त गरेका थिए। कप्तान भक्ति थापाले देउथलको युद्धमा वीरगति प्राप्त गरेका थिए। सुब्बा प्रह्लाद गुरुङले राजगढको युद्धमा वीरगति प्राप्त गरेका थिए। सुब्बा प्रह्लाद गुरुङको तैनाथको नगरा निसाना अहिले कास्कीको चौर गाउ“मा उनका वंशजको घरमा सुरक्षित छ र सरकारी गुठीबाट उक्त नगरा निसानाको नित्य नैमित्यिक पूजा चलिरहेको छ। त्यसपछि चौतारिया बम शाहले महाकाली नदीको सा“ध लगाएर अंग्रेजसँग सन्धि गरे। अंग्रेजसँगको सन्धिपत्रमा सही गर्ने नेपालका भारदारहरूमा चौतारिया बम शाह, काजी चामु भण्डारी, कप्तान अंगद घले र सरदार जसमर्दन थापा थिए।
पश्चिम किल्ला काँगडातिर युद्ध चलिरहँदा पूर्वतिरको सम्भार गर्नका लागि चम्पसिंह गुरूङलाई वि.सं. १८६२ मा लिम्बुवान अर्थात् पल्लो किरातको विजयपुरदेखि चयनपुरसम्मको कालाबञ्जर जग्गामा भोट-मुग्लानबाट रैती ल्याएर जग्गा आवाद गुलजार गरी जङ्गलको मङ्गल गर्नका लागि डिट्ठामा नियुक्त गरिएको थियो। उनलाई लेखिएको पत्रानुसार वि.सं. १८६२ भन्दा अघिपनि उनी पूर्वी नेपालमा बस्ती बसाउने काममा लागेको देखिन्छ।
त्यस सन्दर्भमा डिट्ठा चम्पसिंह गुरूङले सिक्किमबाट लेप्चाहरूलाई नेपाल ल्याएका थिए । यसरी नेपाल ल्याइएका लेप्चाहरू र विजयपुर एवम् चैनपुरका लिम्बु सुब्बाहरूको बीचमा तक्रार पर्दा मुद्दा छिन्ने अधिकार र भोट (तिब्बत), धर्मा (भूटान) र मधेश तथा मुग्लान (भारत) तिर सीमानाको खबरदारी गर्ने र सीमाना तिरको खबर बुझेर दरबारमा जाहेर गर्ने अख्तियार पनि डिट्ठा चम्पसिंह गुरूङलाई दिइएको थियो। डिट्ठा चम्पसिंह गुरूङले टिष्टामा पखालेको खाँडो (तरबार र ढाल) अहिले भारतको सिलगुडी निवासी उहाँका वंशज कर्णेल खडकसिंह लामिछाने गुरूङको घरमा सुरक्षित छ। यसरी डिट्ठा चम्पसिंह गुरूङ वि.सं.१८६२-६३ ताका लिम्बुवान अर्थात् पल्लो किरातको गभर्नर जस्ता देखिन्छन्।
यसैगरी पृथ्वीन्द्रोदय महाकाव्यका रचयिता पं.उदयानन्द अज्र्याल वि.सं.१८७० ताका मुनसिफमा जागिरे भई सप्तरीको जग्गा नापी गर्ने गर्दथे। वि.सं.१८७४ मा बारा, पर्सादेखि मोरङसम्म जग्गा नापी गरी रकम अशुल तहसिल गर्ने कर्मचारीहरूमा उदयानन्द अज्र्याल पनि एक थिए। वि.सं.१८८५ मा उदयानन्द अज्र्याल अमीनमा बढुवा भए। गण्डकी पूर्व, मेची पश्चिम र महाभारत दक्षिणका सम्पूर्ण तराईक्षेत्रका जङ्गलको रेखदेख गर्ने तथा काठमहालको तैनाथी, त्यस सम्बन्धी सेनाको अख्तियारीका साथै नेपाल-भारत सीमानाको रेखदेख गर्ने र खुन-डाँका सम्बन्धी मुद्दा मामिला हेर्ने अख्तियार पनि उदयानन्द अज्र्यालले पाएका थिए। यसरी पं. उदयानन्द अज्र्यालले जग्गा जमिनको श्रेस्ता ठीक दुरुस्त राखेको हुँदा नेपालको पूर्वी तराईको विषयलाई लिएर अङ्ग्रेजसँग कुनै विवाद भएन।
यसरी नेपालको एकीकरणको अभियानमा विविध समुदायको सहभागिता र भूमिका रहेको बुझिन्छ । पृथ्वीनारायण शाह स्वयंले पनि आफ्नो दिव्योपदेशमा आफूले पूर्व र पश्चिमका दुनिया“लाई हात लिएर नेपालको एकीकरण गरेको कुरा बोलेका छन् । यसैगरी पृथ्वीनारायण शाहले जनताको सहयोगबाट बडो दुःखले एकीकरण गरेको नेपाल राष्ट्रलाई चार वर्ण छत्तिस जातको फूलबारीको संज्ञा दिएर यस साझा फूलबारीको संरक्षण र संवद्र्धन गर्ने दायित्व नेपाली जनतालाई सुम्पेका छन्।
वास्तवमा नेपाली जनताले पृथ्वीनारायण शाहलाई निमित्त बनाएर नेपालको एकीकरण र आधुनिक नेपाल राष्ट्रको निर्माण गरेका हुन् । पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना पूर्ववर्ती राजाहरूका गल्तीलाई दोहोर्याएनन् । जीवनको अन्तिमकालमा उनका भाइहरू उनीस“ग चिढिएर गोरखाबाट बाहिरिए तर पृथ्वीनारायण शाहले त्यसको केही पनि वास्ता नगरी नेपालको कुनै भूभाग कसैलाई पनि अंशबण्डा र दान दातव्यमा नदिई नेपालको राष्ट्रिय अखण्डतालाई कायम राखेका थिए।
युद्धमा जयपराजय हुन्छ। जितार र हरूवा हुन्छन् । पृथ्वीनारायण शाहको क्रियाकलाप युद्ध नभएर नेपाल राष्ट्रको एकीकरणको अभियान हो । त्यसकारण नेपालको एकीकरणको अभियानमा जितार र हरूवा भन्ने भेद हुँदैन। सबै नेपालीहरू एक हुन्, किनभने नेपाल राष्ट्रको निर्माणमा सबै नेपालीहरूको समान सहभागिता रहेको छ। नेपाल राष्ट्र हाम्रा पुर्खाहरूको धरोहर हो। अतः नेपालको एकीकरणको पृष्ठभूमि र पृथ्वीनारायण शाहको आदर्श एवम् मर्यादालाई हृदयङ्गम गरेर नेपाल राष्ट्रको सुदृढीकरण एवं नेपाली राष्ट्रियताको विकासका लागि अग्रसर हुनु सम्पूर्ण नेपालीहरूको परम कर्तव्य हो।
एकीकरणको परिणति र राष्ट्रिय एकता
समन्वयात्मक अध्यात्मवादको पृष्ठभूमिमा समन्वयात्मक नेपाली संस्कृतिको संरचना र विकास भएको छ। यसरी नै समन्वयात्मक नेपाली संस्कृतिको धरातलमा नेपाल राष्ट्रको निर्माण र नेपाली राष्ट्रियताको प्रबोधन, प्रवद्र्धन एवं विकास भएको छ। राज्य एउटा भूमि हो। राष्ट्रचाहिँ जनताको मानसिक सम्मिलन अर्थात् भावनात्मक एकता हो। त्यस मानसिक सम्मिलन एवं भावनात्मक एकताप्रतिको समर्पण, प्रतिबद्धता र निरन्तरताचाहि“ राष्ट्रियता हो। नेपालमा खास गरी आर्यवंश तथा मंगोल वंश र भारोपेली भाषा परिवारको भाषा बोल्ने एवं भोटबर्मेली भाषा परिवारको भाषा बोल्ने दुई वर्गका मानिसहरूले आदिमकालदेखि नै बसोबास गरिआएका छन्।
अतः यिनै दुई वर्गका जनताबीचको मानसिक सम्मिलन अथवा भावनात्मक एकता नै नेपाल राष्ट्र हो र यही मानसिक सम्मिलन एवं भावनात्मक एकताप्रतिको प्रतिबद्धता, समर्पण तथा निरन्तरता नै नेपाली राष्ट्रियता हो। त्यसकारण यदि आर्यवंश तथा भारोपेली भाषा परिवारको भाषा बोल्ने समुदाय जति भारततिर परस्त हुने र मंगोलवंश तथा भोटबर्मेली भाषा परिवारको भाषा बोल्ने समुदाय जति भोट-चीनतिर परस्त हुने हो भने नेपाल राष्ट्रको महिमा र नेपाली राष्ट्रियताको अस्मिताको के औचित्य भयो र ? तर नेपालमा त्यस्तो दुर्घटना कहिल्यै पनि हुन सक्तैन। त्यसतर्फ कुनै राष्ट्रवादी नेपालीले सोच्तैन र सोच्न पनि सोच्दैन, किनभने जुनसुकै व्यक्ति वा समुदाय चाहे जुनसुकै ठाउँबाट नेपालमा आएको होस्, नेपालको भूमिमा टेकेपछि उसले आफ्नो पूर्वसंस्कारलाई छोडेर नेपाल राष्ट्र र नेपाली राष्ट्रियताप्रति नै समर्पित हुने नेपाली चरित्र छ। लिच्छविहरू भारतको वैशालीबाट नेपाल आएका थिए तर उनीहरू नेपाल राष्ट्रप्रति नै समर्पित भए। त्यसकारण नेपालको इतिहासमा लिच्छविकाललाई स्वर्णकाल मानिएको छ।
यसैगरी मध्यकालमा जयस्थिति मल्ल डोलाजीका रूपमा बाहिरबाट नेपालमा भित्रिएका थिए। जयस्थिति मल्लले नै एउटा बलियो थिति बाँधेर त्यसबेलाको राजनीतिक र आर्थिक दृष्टिले जर्जर नेपाललाई व्यवस्थित बनाएका थिए। खस र मगरहरू पश्चिमबाट पूर्वतिर अघि बढेका थिए। काठमाडौंका राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लको समयसम्म खस र मगरहरूले मल्ल दरबारमा स्थान पाइसकेका थिए। यसैगरी खस भाषालाई राजकाजको भाषाका रूपमा राज्यले मान्यता दिइसकेको थियो । मैथिली, भोजपुरी र अवधी भाषाले पनि मल्ल दरबारमा लोकप्रियता हासिल गरिसकेका थिए । पाल्पाली राजा मुकुन्द सेनको समयमा खस र मगरहरू अझै अघि बढेर किरात प्रदेशसम्म पुगेका थिए।अतः नेपाल राष्ट्रको निर्माण तथा नेपाली राष्ट्रियताको प्रबोधन एवं प्रवद्र्धनका लागि राजनीति र राजनीतिक व्यवस्थाभन्दा यी दुई वर्गका जनताबीचको सन्तुलन, समन्वय, समझदारी र सहअस्तित्व महत्वपूर्ण छ । यी दुई वर्गका जनताबीच द्वन्द्व भयो भने नेपाल राष्ट्र विखण्डन हुनेछ र यी दुई वर्गका जनताबीच सन्तुलन र समन्वय भयो भने नेपाल राष्ट्र र नेपाली राष्ट्रियता सधैं सुदृढ, अटल र दिगो रहिरहनेछ।
अहिले नेपालमा यी दुई वर्गका जनताबीच द्वन्द्वको लक्षण देखा पर्न थालेको छ । अतः नेपाली संस्कृति कच्पचिएको छ र नेपाली राष्ट्रियता धमिलिएको छ। त्यसकारण नेपाल राष्ट्र विखण्डनको दिशातिर धकेलिन लागेको छ तर समन्वयात्मक नेपाली संस्कृतिले नेपाली-नेपालीबीच कहिल्यै पनि कुनै किसिमको फाटो पर्न दिनेछैन र नेपाली मानसिकतालाई सधैं नेपाल राष्ट्रको निर्माण तथा नेपाली राष्ट्रियताको प्रबोधन, प्रवद्र्धन र विकासतर्फ उन्मुख गराइरहनेछ।
नेपाल राष्ट्रको निर्माणमा सबै नेपालीको समान भूमिका र योगदान रहेको छ। यस सन्दर्भमा सबभन्दा पहिले बौद्धिक ब्राह्मण ज्योतिषीहरूले नेपाल राष्ट्रको निर्माणका लागि शुभ साइत हेरे। त्यसपछि ठकुरी, खस, मगर, गुरुङ तथा राई, लिम्बू यी खुँडा हान्ने लडाकु जातिहरू कुममा कुम जोडेर हातमा खु“डा र खुकुरी लिई नेपाल राष्ट्रको निर्माणका लागि अघि बढे। युद्धोपरान्त ब्राह्मणहरूले खरी र पाटी लिएर बही र स्रेस्ता मिलाएर नेपाली राष्ट्रियताको भावना जगाए।
गन्धर्वहरूले सारंगीको सुर र तालमा पुर्खाहरूको वीरताको गाथा कर्खा गाएर घरघरबाट, गाउँगाउँ र बस्तीबस्तीबाट नेपाल राष्ट्रको निर्माणका लागि मरिमेट्ने योद्धाहरू बटुले। नगर्चीहरूले लस्करको अघिअघि नगरा र कर्णाल बजाएर योद्धाहरूको उमंग र फुर्ति बढाइदिए। विश्वकर्माहरूले युद्धको मोहोडामै आरन थापेर ढाल, तरबार, खुँडा र खुकुरी बनाए। महिला र केटोकेटीले ढिकी र जाँतो बोकेर रणक्षेत्रमा नै योद्धाहरूलाई खाना पकाएर ख्वाए। अहिले पनि नेपालका कोटहरूमा हाम्रा पुर्खाहरूका वीरगाथा राग माल श्री गाइँदै छ। देव दुन्दुभि नगरा र कर्नाल बज्दैछ। सहनाईमा रासको राग बजाइँदैछ। यी हाम्रा अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा हुन्।
नेवारहरूले नेपालका विभिन्न हटिया र सहर बजारहरूमा व्यापार र उद्योगधन्दा सञ्चालन गरी देशको आर्थिक समुन्नति गरे। मधेसका जनताले जमिन हराभरा बनाएर अन्न उत्पादन गरे । हिमालीक्षेत्रका जनताले भोटको नुन पहाडमा र पहाडको खुर्सानी र सुर्ती भोटमा पुर्याएर आर्थिक सम्बन्ध बढाए। हिन्दूहरूले नेपालमा आर्य संस्कृतिको अस्मितालाई जोगाएर राखे। सबैलाई आफूजस्तै ठानेर आत्मवत् व्यवहार गर्नु नै आर्य संस्कृतिको आदर्श र मर्यादा हो। नेपाल राष्ट्र र नेपाली राष्ट्रियताको जगेर्नाका लागि किरात र बोनहरूले आफ्नो सम्पदा जोगाएर राखे। बौद्धहरूले शान्तिको सन्देशद्वारा कलाकौशलको विकास गरेर अन्तर्राष्ट्रमा समेत नेपाली कलाको प्रचारप्रसार गरे। इस्लामहरूले काशी, कलकत्ता, काश्मीर र तिब्बतसँग व्यापार बढाई शृंगार तथा सौभाग्यका सामग्रीहरूको आपूर्ति गरे। जैनहरूले नेपालको आर्थिक उन्नति गरे। क्रिश्चियनहरूले नेपालीहरूलाई नयाँ भाषा, विधि, व्यवहार, शिक्षा र औषधोपचारको विधि सिकाए।
यसरी हिमाल, पहाड, नेपालमण्डल र मधेस-तराईका नेपालीहरूबीचको सद्भाव र सहिष्णुताले नेपालको राष्ट्रिय एकतालाई बलियो बनाएको छ, किनभने यिनै अनेकतामा एकता भएका विविध जातिको स्वच्छ हृदयको मधुर स्पन्दनको संगम नै बृहत् नेपाल राष्ट्रको प्राण हो। सरल नेपाली जनजीवनको प्रत्येक मुटुको ढुकढुकीले यही कुरा भनिरहेको छ।
अबको हाम्रो दायित्व
त्यसकारण यदि नेपाल राष्ट्र विखण्डन हुन थाल्यो भने नेपाल राष्ट्रको अखण्डता र नेपाली राष्ट्रियताको स्थिरताका लागि सन्तुलन र समन्वय ल्याउने विवेकको दायित्व प्रत्येक चेतनशील राष्ट्रवादी नेपाली नागरिकको हो। अहिले सबैलाई स्वअस्तित्वको पहिचान, आत्मनिर्णयको अधिकार र प्राज्ञिक स्वतन्त्रता चाहिएको छ तर जातीयताभन्दा राष्ट्रियता ठुलो हुन्छ र जातीय स्वाभिमानभन्दा राष्ट्रको गौरव गरिमामय हुन्छ।
प्रदेशभन्दा सिंगो एवं एकढिक्का नेपाल राष्ट्रको महत्व बढी हुन्छ, किनभने राष्ट्र मासियो भने जातीय अस्तित्व पनि मेटिनेछ। अतः हामीहरू सबैको चिन्तन, मनन नेपाल राष्ट्र र नेपाली राष्ट्रियताको ध्रुवमा स्थिर हुनुपर्दछ। यसैगरी हाम्रा सबै खालका क्रियाकलापहरू नेपाल राष्ट्र र नेपाली राष्ट्रियताको भावनामा आधारित हुन अत्यावश्यक छ, किनभने अहिले हामीलाई जातीय अस्तित्वभन्दा राष्ट्रिय अस्तित्व चाहिएको छ।
त्यसकारण समन्वयात्मक नेपाली संस्कृतिले देखाएको समन्वयको बाटोमा हामी सबै नेपालीहरू स“गस“गै मिलेर हि“ड्यौं भने नेपाल राष्ट्र सधैं बलियो र सुदृढ हुनेछ र नेपाली राष्ट्रियताको दिगो विकास हुनेछ। नेपालका मूर्त-अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाले हामीलाई सधैं समन्वयको बाटोमा हिँड्न अभिप्रेरित गरिरहेको छ। अहिले नेपालमा विस्तारै जातीय र साम्प्रदायिक भावना हटेर एउटा साझा नेपाली समाजको सिर्जना हुन थालिसकेको छ। त्यसकारण हामी सबै राष्ट्रप्रेमी नेपालीहरू जातीय एवं साम्प्रदायिक धरातलभन्दा माथि उठेर नेपाल राष्ट्रको सुदृढीकरण एवं अखण्डता र नेपाली राष्ट्रियताको प्रबोधन, प्रवद्र्धन र विकासका लागि अग्रगामी हुनु आजको परम् आवश्यकता हो।
निष्कर्षतः अझै पनि हामी नेपाली एकआपसमा कति लड्ने, कति भिड्ने, कति मर्ने, कति मार्ने, कति रुने ? त्यसकारण अब उत्तिष्ठ युद्धाय कृतनिश्चयः नभई उत्तिष्ठ राष्ट्राय कृतनिश्चयः आजको हाम्रो प्रतिबद्धता र अठोट हुनुपर्दछ । त्यसकारण अब हामीहरू हा“सीखुसीका साथ हातेमालो गरेर रमाउँदै नेपाल राष्ट्रको सुदृढीकरण र नेपाली राष्ट्रियताको विकासका लागि वाचा गरौं वयं राष्ट्रे जागृयामः पुरोहिताः (हामी राष्ट्रमा अग्रगामी भई जागौं)।
annapurnapost
महिला हिंसाका अनेक रुप र कारबाहीको गति कस्तो छ ?
शिवरात्रिको अवसरमा भक्तपुरको सिपाडोलस्थित डोलेश्वर महादेव मन्दिरमा भारतबाट आएका नागा बाबा एवम् साधुसन्त । तस्बिरः रासस
काठमाडौं, असोज ४ । हलिउड नायिका तथा विश्व प्रख्यात गायिका सेलेना गोमेजले आफ्नो शरीरमा टाटु लेखाएर चर्चा बटुलेकी छन् । त्यसो त सेलिब्रेटीहरुले टाटु लेखाउनु नौलो कुरा होइन तर सेलेनाले लेखाएको टाटु संस्कृत भाषाको भएका कारण यसले बढी चर्चा पाएको हो ।
सेलेनाले आफ्नो शरीरमा ‘ॐ’ लेखाएकी छन् । ‘ॐ’लाई ब्रम्हाण्डको सार मानिन्छ भने हिन्दु, बौद्ध र जैन धर्ममा यसको विशेष महत्व र अर्थ पाइन्छ ।
२३ वर्षीया सेलेनाले आफ्ना बायाँ तिघ्रामा ‘ॐ’ लेखाएकी हुन् ।
सेलेना गत वर्ष नेपालसमेत आएकी थिइन् । युनिसेफकी सदभावना दूतका रुपमा उनी नेपाल आएकी थिइन् ।
वीरगन्ज, भदौ १५ । पर्साको वीरगन्जमा कर्फ्यु आदेश उल्लंघन गर्दै भएको प्रदर्शनमा प्रहरीले चलाएको गोली लागेर मंगलबार ४ जनाको मृत्यु भएको छ ।
लक्षमनवायमा कर्फ्यु तोड्दै उत्रिएका प्रदर्शनकारीहरुलाई नियन्त्रण गर्नेक्रममा प्रहरीको गोली लागि दिनानाथ साह र भोला प्रसादको मृत्यु भएको हो ।
यस्तै, वीरगन्जकै नगुवामा सोहम साह कलवारको मृत्यु भएको छ ।
यसअघि, मंगलबारै राधेमाई टोल नजिक प्रहरीले चलाएको गोली लागेर मनियारीका धर्मराज सिंहको मृत्यु भएको थियो ।
प्रदर्शन उग्र बन्दै गएपछि स्थानीय प्रशासनले वीरगन्ज र आसपासको क्षेत्रलाई दंगाग्रस्त क्षेत्र घोषणा गरेको छ । दंगाग्रस्त क्षेत्र घोषणासँगै त्यस क्षेत्रमा अब सेना परिचालन हुनेछ ।
प्रहरी र प्रदर्शनकारीबीच बिहानैदेखि भएका झडपमा थुप्रै घाइते भएका छन् भने घाइतेहरुको नारायणी उपक्षेत्रीय अस्पतालमा उपचार भइरहेको छ ।
लक्षमनवायमा कर्फ्यु तोड्दै उत्रिएका प्रदर्शनकारीहरुलाई नियन्त्रण गर्नेक्रममा प्रहरीको गोली लागि दिनानाथ साह र भोला प्रसादको मृत्यु भएको हो ।
यस्तै, वीरगन्जकै नगुवामा सोहम साह कलवारको मृत्यु भएको छ ।
यसअघि, मंगलबारै राधेमाई टोल नजिक प्रहरीले चलाएको गोली लागेर मनियारीका धर्मराज सिंहको मृत्यु भएको थियो ।
प्रदर्शन उग्र बन्दै गएपछि स्थानीय प्रशासनले वीरगन्ज र आसपासको क्षेत्रलाई दंगाग्रस्त क्षेत्र घोषणा गरेको छ । दंगाग्रस्त क्षेत्र घोषणासँगै त्यस क्षेत्रमा अब सेना परिचालन हुनेछ ।
प्रहरी र प्रदर्शनकारीबीच बिहानैदेखि भएका झडपमा थुप्रै घाइते भएका छन् भने घाइतेहरुको नारायणी उपक्षेत्रीय अस्पतालमा उपचार भइरहेको छ ।
मुम्बई । टिभी स्टार गुरमीत चौधरी र सपना पब्बीले ‘खामोशिया’ मा मुख्य भुमिका निर्वाह गरेका छन् । यी दुई कलाकारको साथमा अली फजल पनि छन् । शुक्रवारदेखि रिलिज भएको यो फिल्म यसकारण पनि चर्चामा छ कि तीनै कलाकार भट्ट क्याम्पका पछिल्ला उत्पादन भनेर चिनिन्छन् ।
भट्ट क्याम्पवाट बलिउड प्रवेश गरेका हिरोइनहरु सफल भएको मानिन्छ । विपाशा बसु, कंगना राणावत, मल्लिका शेरावत, सन्नी लियोनी, इशा गुप्ता लगायतका हिरोईनको खाता भट्ट क्याम्पवाटै खुलेको हो ।
बलिउडमा सबैभन्दा धेरै नयाँ कलाकारलाई स्थान दिने ब्यानरका रुपमा चिनिन्छ भट्ट ब्यानर । हरेक हिरोइनलाई बोल्ड रुपमा प्रस्तुत गरिदिने भट्ट क्याम्प आफ्नो ब्यानरमा काम गर्ने हिरोईनलाई सेक्सीको उपाधि सजिलै दिलाइदिन्छ । बलिउडका केही हिरोइनहरु छन् जसको चर्चा केबल भट्ट क्याम्पकै कारण भएको छ । हेरौं ति हिरोईन को-को हुन् ?
सपना पब्बी
सपनालाई दर्शकले कसरी लिन्छन् हेर्न बाँकी नै छ । तर, उनी प्रतिभाशाली मोडल हुन् । बेलायतमा मोडलिङ गरेकी सपनाले ग्यालेक्सी चकलेट, पेप्सी र फेयर एण्ड लभ्लीमा मोडलिङ गरेकी छिन् ।
सन्नी लियोनीइण्डो क्यानेडियन अमेरिकन एक्ट्रेस सन्नी लियोनीलाई सन् २०१२ मा भट्ट क्याम्पले बलिउडमा डेब्यु गराएको थियो । फिल्म ‘जिस्म-२’ ले आंशिक सफलता पायो । पोर्न स्टार छबी भएकै कारण केही संघसंस्थाले विरोध नगरेका होइनन् ।
भारत आए लगत्तै ‘बिगबोस’मा देखिएकी सन्नीलाई निर्देशक महेश भट्टले बिगबोसको घरमै गएर अभिनयको लागि प्रस्ताव राखेका थिए ।
कंगना राणावत
बलिउडकी क्वीन भनिने कंगना राणावत पनि भट्ट क्याम्पवाट आफ्नो करिअर बनेको स्वीकार्छिन् । सन् २००६ मा बनेको फिल्म ‘ग्याङगस्टार’ उनको पहिलो भट्ट क्याम्पको फिल्म थियो । सन् २००४ मा कंगनाले हिन्दी फिल्म ‘आइ लभ यु बोस’ मा काम गरेकी थिइन् । उनको पहिलो फिल्म पनि त्यहि नै थियो ।
त्यसको दुई वर्षपछि भट्ट क्याम्पको फिल्म खेलेकी कंगनाले अडिसन् दिएर मौका पाएकी हुन् । ग्याङगस्टारमा भएकी पात्रको तुलनामा कंगनाको अनुहार कलिलो भएको भन्दै निर्देशकले चित्रांग सिंहलाई अनुबन्ध गरेका थिए । पछि चित्रांगले समय दिन नसकेपछि कंगना अनुबन्ध भएकी थिइन् ।
बिपाशा बसुले सन् २००१ वाट फिल्मी करिअर सुरु गरेकी थिईन् । सन् २००१ मा बनेको ‘अजनबी’ उनको पहिलो फिल्म थियो । तर, त्यसको एक वर्षपछि बनेको ‘राज’ ब्यबसायिक रुपमा सफल भयो । यही फिल्मवाट उनी बोल्ड एक्ट्रेसको रुपमा स्थापित भईन् । त्यसपछि पनि उनले भट्ट क्याम्पकै जिस्म, ऐतबार, राज-३ लगायतका फिल्ममा काम गरिन् ।
मल्लिका शेरावत
अहिले पनि किसिङ क्वीन भनेर चिनिन्छिन् मल्लिका शेरावत । भनिन्छ यदि भट्ट क्याम्पको साथ पाएकी थिईनन् भने मल्लिका यति धेरै चर्चित हुने थिईनन् ।
सन् २००३ मा बनेको ‘ख्वाहिस’मा दर्जन बढी चुम्बनका दृष्यमा अभिनय गरेपछि मल्लिकाको चर्चा एक एक बढ्यो । तर ‘मर्डर’ मा काम गरेपछि बोल्ड अभिनेत्रीको रुपमा स्थापित भईन् ।
इशा गुप्ताभट्ट क्याक्पकै फिल्म ‘जन्नत-२’ वाट करिअर सुरु गरेेकी थिईन् ईशा गुप्ताले । इमरान हासमीको साथमा इशाले दिएको चुम्बनको दृष्यले निकै चर्चा भएको थियो फिल्म प्रदर्शन ताक । त्यसपछि पनि उनले राज-३, चक्रब्युह, गोरी तेरे प्यार लगायतका फिल्ममा काम गरेकी छिन् । मोलडलिङमा सक्रिय सोनल चौहान र उदिता गोश्वामी पनि भट्ट क्याम्पकै ब्यानरवाट स्थापित भएका हुन्