हामी नेपाली हौं । हाम्रो खुकुरीको धार नै नेपाली हो । याद गरौ छिमेकीहरू र हाम्रो देशका बिदेशीहरुले पालेका नेपाली नेताहरु यो खुकुरी तिम्रो गलामा पुग्न सक्छ । विदेशी धर्मलाई नेपालमा बिउ छरदैछौ बिभिन्न नेपाली मिडिया रेडीयो बाट प्रसार गर्दैछौ । एक दिन तिमीहरु लाई याद आउनेछ पैसा कती टिक्छ भनेर आमा भनेको कोहो भनेर ?
नेपालको राष्ट्रियतामाथि जोडिएका यस्ता नामहरु छन् जसलाई छाड्ने बितिकै नेपाल राष्ट्र अपांग, अपुरो अर्थ हिन र अस्तित्वहिन हुन् जान्छ । भगवान पशुपति नाथ, माता सिता, भगवान बुद्ध, सगरमाथा, राजा पृथ्वीनारायण शाह, आधुनिक नेपाल राष्ट्र निर्माण गर्दा बीरगति प्राप्त गर्ने बिर योद्धा, सनातन हिन्दु राष्ट्र, गोरख नाथ, बेद ब्याश, किरातेस्वोर आदिको नाम छोड्दा राष्ट्र महत्वहिन हुन् जान्छ ।
अझ हिमाल पहाड तराई लाइ अलग थलग गरेमा नेपाल जीवित राष्ट्र रहनै सक्दैन । अहिलेको राज्य व्यवस्थाले बनाएको संबिधानमा राष्ट्रलाई चिनारी गर्ने र एकतामा बाधने कुनै पनि नामहरु समाबेश छैन । अझ संघियताको नाममा बिदेशीको षड्यन्त्रले हिमाल, पहाड र तराईलाई बेग्ला बेग्लै बनाउने कोशी गरिदै छ । अब हामी आफै भनौ यो अवस्थामा नेपाल राष्ट्र कसरि बाच्ला ? त्यसो भए माथि उल्लेख गरिएका नाम, इतिहास, भगवान, धर्म, राष्ट्रपिता, बिर योद्धा र बिश्वको अग्लो हिमाल सगरमाथा भन्दा ठूला अहिलेका राजनीतिक दलका तथाकथित नेता भनाउँदा हुन् त ? यस्ता राष्ट्रका पहिचान, चिनारी र नेपाली जनतालाई एकसूत्रमा बाँध्ने नामलाई मास्ने राष्ट्रलाई संघियताको नाममा बिखन्डन गर्ने को पछि लाग्ने हामी अझ कस्तो हौ ? आफूले आफ्नो अनुहार ऐनामा हेर्ने हो कि ?
जति पनी कुर्सीमा बस्छन आफन्तलाई मात्र हेर्छन ? गरीबले कता मर्नुपर्यो मर्नलाई पनी चिहान छैन । आमै हाम्रो देशका नेताहरु जति आएपनी कानै चिरेको लाज लाग्दैन भातुवा नेताहरुलाई ? के यसरी नेपाल अगाडी बढन सक्छ ? के नेपाली जनताले सुरुक्षा पाउनु सक्छ ? ‘देउवा पनि ईण्डियाको चालमा घुम्ने रहेछन् । प्रचण्ड त अहिले के खाए भने पनी थाहा हुदैन । राप्रपा त आफै उजाड हुँदैछ । ओली त बोल्ने मात्र र देश चलाउछ कहीले सास रोकिन्छ थाहा छैन । अब हाम्रो पालो आउँदैछ । युवाहरुको जति तिमीहरुले खाएको छौ एउटा भैसी को किलामा बाधेर हिसाब चुक्ता गराउने छौं ।
नेपालको राजनीति र भेडाबाख्राको हाल एउटै हो ।
दीपेन्द्र चन्द ठकुरी
dainiknepal

फोटो :आकस्मिक भारत भ्रमणमा जाँदै पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाह। तस्बिर: दिनेशविक्रम शाह
काठमाडौं: पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाहको आकस्मिक भारत भ्रमण मुलुकमा विद्यमान असहज परिस्थितिको उपज भएको भन्दै एमाओवादी स्थायी समिति बैठकका सहभागीले यसबारे गम्भीर हुन पार्टी नेतृत्वलाई आग्रह गरेका छन्। बैठकका सहभागीहरूले गठबन्धन सरकार पूर्णतः असफल भएको निष्कर्षसमेत निकालेका छन्।

संविधान कार्यान्वयन प्रक्रियामा जान नसकेको, सत्य निरूपण तथा मेलमिलाप र बेपत्ता आयोगको काम सफलतासाथ अघि बढ्न नसकेकाले पूर्वराजालाई भारतले निम्त्याएको हुनसक्ने भन्दै यसबारे स्थायी समिति गम्भीर हुनुपर्ने सहभागीहरूले बताए।


गणतन्त्रको दस वर्षमै यस्तो परिस्थिति आउनुमा प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको नेतृत्वमा रहेको गठबन्धन सरकारको असफलता कारण रहेको अधिकांश सहभागीले बताएको स्रोतले उल्लेख गर्‍यो।

शाहको भारत भ्रमणलाई पार्टीले बेवास्ता गर्न नहुने धारणा राख्दै एमाओवादीका एक पदाधिकारीले अन्नपूर्णसँग भने, 'संविधान निर्माण, संशोधन, भारतीय नाकाबन्दीदेखि आजसम्म सरकारको नारा 'राष्ट्र र जनता' भए पनि कार्यान्वयन शून्य हुनु नै यसको कारण हो।'

शाहको यो भारत भ्रमण गणतन्त्र, संघीयता र धर्मनिरपेक्षताका लागि ठूलै चुनौती रहेकोतर्फ गम्भीर हुन र त्यसका लागि तत्कालै ठोस र प्रभावकारी कदम चाल्नसमेत बैठकले सरकार सञ्चालनका लागि गठित उच्चस्तरीय राजनीतिक संयन्त्रका संयोजकसमेत रहेका एमाओवादी अध्यक्ष दाहाललाई माग गरेको जानकारी बैठक स्रोतले दियो । शाहको भारत भ्रमणको परिस्थिति उत्पन्न हुनुमा सरकारको असफलता नै कारण रहेको दाबी स्रोतले गर्‍यो।

गठबन्धन सरकार पूर्ण रूपमा असफल रहेको अनौपचारिक निष्कर्षमा स्थायी समिति बैठक पुगेकाले सत्ताको नेतृत्व लिएको एमालेसँग आजभोलिमै परिणाममुखी वार्ता गर्ने निर्णय भएको जानकारी पार्टी महासचिव कृष्णबहादुर महराले दिए। उनले अन्नपूर्णसँग भने, 'यद्यपि यो सरकारको विकल्प बैठकले खोजेको छैन। एमाले नेतृत्वसँग गम्भीर र निर्णायक वार्ताको परिणाम राष्ट्र र जनताप्रति सरकारको इमानदारीमा खोजिनेछ।'

लाजिम्पाटमा बसेको बैठकले एमालेसँग संविधान कार्यान्वयन, राष्ट्रिय सरकारका लागि सहमति र एकता, शान्तिप्रक्रियाको बाँकी कार्यभार, पुनर्निर्माण र जनताका सरोकारका विषयमा उच्चस्तरीय वार्ता गर्ने निर्णय भएको पार्टी उपाध्यक्ष नारायणकाजी श्रेष्ठले बताए।

उनले भने, 'कांग्रेससँग राष्ट्रिय सरकार गठनका लागि सहमति र एकता, संविधान र शान्तिप्रक्रियाको बाँकी कार्यको कार्यान्वयनबारे परामर्श हुनेछ ।' आन्दोलनरत २७ दल-मोर्चाको संघीय गठबन्धन र तिनका २६ बुँदे मागका बारेमा समेत परामर्श हुने जानकारी उनले दिए। एमाओवादीबाट विभाजित माओवादी, समूह र व्यक्तिसँग वार्ता गरी एमाओवादीमा भित्र्याइने श्रेष्ठले बताए।

महासचिव महराका अनुसार एमाओवादी स्थायी समिति बैठकले प्रमुख प्रतिपक्षी दल कांग्रेसलगायतसँग राष्ट्रिय सहमति र एकताका लागि छलफल गर्ने निर्णय गरेको छ । उनले बैठकपछि सञ्चारकर्मीसँग भने, 'राष्ट्रिय सहमति र एकता आजको आवश्यकता हो भन्ने पार्टीको निष्कर्ष छ।' वर्तमान सरकारबाट स्थायी समितिका निष्कर्ष र निर्णय कार्यान्वयनको सम्भावनाबारे उनले भने, 'वर्तमान सरकारको हातबाट यस्ता काम सम्भव हुन गारो छ।'

स्थायी समितिका अर्का सदस्यले राष्ट्रिय सहमति र एकताका लागि राष्ट्रिय सरकारको आवश्यकता रहेकाले यसअनुसार पहल गर्न दाहाललाई सुझाव दिँदै त्यो सरकार ओली, दाहाल वा देउवा जसको नेतृत्वमा भए पनि हुन्छ भन्ने आवाज बैठकमा उठेको बताए। भूकम्पपीडितको राहत र उद्धार, नाकाबन्दीपछिको इन्धन र ग्यास समस्या, प्रधानमन्त्रीको भारत र चीन भ्रमणका उपलब्धि कार्यान्वयनलगायत विषयमा सरकारको नेतृत्व असफल भएको धारणा ती नेताले राखेका थिए।

ओलीको निरन्तरता एमाओवादीको संगठनात्मक शून्यता भएको उल्लेख गर्दै ती स्थायी समिति सदस्यले तत्काल सरकारको भविष्यमाथि सोच्न दाहाललाई आग्रह गरेका थिए।

आफू बोल्दा दाहालले पटकपटक रोक्न खोजे पनि सरकारको सातमहिने पूर्ण असफल कार्यकालको चित्रण गर्न आफू सफल भएको दाबी ती स्थायी समिति सदस्यले गरे। पार्टी महासचिवले नै पार्टीको समग्र संगठन पुनर्संरचना र वर्तमान सरकारको विकल्पमा जान दाहाललाई सुझाव दिएको उनले बताए।
annapurnapost

चैत १९ साँझ सोल्टी होटलमा एउटा भव्य पार्टी चल्दैथियो। मिडिया क्षेत्रका केही सिनियर मदिराले मस्त भइसकेका थिए। सानो कुरामा पनि जोडजोडको हाँसो गुन्जिरहेको थियो। म जिज्ञासु बन्दै उहाँहरुको नजिक पुगेँ। मेरो हातमा जुसको गिलास देखेर उहाँहरु झन् जोडले हाँस्नुभो।

'क्या हो यार, लामाको हातमा जुस? यो त सुहाएन है?' एक जना टेलिभिजनकर्मी दाइले व्यंग्य गरिहाल्नुभो। अर्का एक क्यामेराम्यान दाइले आफ्नो हातको ह्विस्की देखाउँदै भन्नुभो, 'यी यस्तो पो पिउने हो त, जातले पाको चिज पनि छाड्ने हो र?' दुवै जना बाहुन थिए। यस्तो प्रश्न जोसुकैले गरुन्, मसँग एउटा रेडिमेड जवाफ छ। त्यहाँ पनि त्यही जवाफ फकाईदिएँ, 'दाइ, रक्सी मान्छेले पिउँछ, जातले होइन।'

पछिल्लो समयमा रक्सी नखाने मतवालीको संख्या बढ्दो छ। कहिलेकाहीँ साना जमघटमा मतवालीहरुचाहिँ सफ्ट डिं्रक र क्षत्रीबाहुन साथीचाहिँ हार्ड डिं्रकमा रमिरहेको दृश्य सामान्यझैं लाग्छ। त्यतिबेला हार्ड ड्रिंक गर्ने साथीहरु जिल्ल पर्छन् र भन्छन्, 'ल हेर, जमाना उल्टो भइसकेछ।'

मैले साथीभाइमाझ 'रक्सी नखाने लामा' को परिचय बनाएको छु। तर यसको मतलब यो होइन कि मेरो मुखमा रक्सी परेकै छैन। काठमाडौंको स्वयम्भूमा जन्मे–हुर्केको म सानैदेखि रक्सीको स्वाददेखि परिचित थिएँ।

ठूलाबडाले हामी फुच्चेलाई कित्ली र पैसा दिएर छ्याङ र रक्सी किन्न पठाउँथे। पसल्नीले 'ला तिमीहरु पनि चाख्' भन्दै बटुकामा अलिकति हालिदिन्थिन्। हामी पनि के कम, एक बटुका छ्याङ घुट्क्याउँथ्यौं। छ्याङ खाएर स्वयम्भूको ओरालो र उकालो गर्न बडो मुश्किल पर्थ्यो। छ्याङले तिघ्रालाई फतक्क गलाउँथ्यो। रक्सी खाँदा घाँटी कटक्क हुन्थ्यो। चुरोट सल्काउँदा खोकी चल्थ्यो।

स्वयम्भूमा तामाङ, नेवार र तिब्बती साथी थिए। एक जना एलेक्स भन्ने फ्रान्सेली साथी पनि थियो समूहमा। नेपाली फरर्र बोल्ने ऊ रक्सी खाएर मुख छाड्न हामीभन्दा अब्बल थियो। उसकै घरमा हामीले विदेशी रक्सी र रक्सी खाने सुन्दर गिलास देखेका थियौं पहिलोपटक।

स्वयम्भूका डाँडा घुम्न आउने कुनैकुनै गोरा टुरिस्ट चरेसका ग्राहक हुन्थे। हामी साना केटाहरु फुर्सदको समय झाडीभित्र छिरेर गाँजाको पातलाई हातमा रगड्थ्यौं र त्यसबाट निस्किने मयलजस्तो लेप जम्मा पार्थ्यौं। त्यो 'माल' कसले कता लगेर बेच्थ्यो, हामीलाई सरोकारको विषय थिएन। त्यति बेला तितो हुने गाँजा र चरेस पनि चाख्यौं।

संगत जतिसुकै खराब भए पनि म स्कुलमा दोस्रो वा तेस्रो भइरहन्थेँ। स्वयम्भू डाँडोको जनसुधार प्राविबाट पाँच कक्षा पास गरिसकेपछि म १० वर्षको छँदा २०४५ साल भदौतिर हाम्रो बसाइँ पाटनतिर सर्योु। लगनखेलको नमुना मच्छिन्द्र मावि ६ कक्षामा भर्ना भएँ। बेलाबखत म स्वयम्भूमा आफन्त र साथीहरु भेट्न ओहोरदोहोर गरिरहन्थेँ। त्यसैले १२ वर्षको उमेरसम्म रक्सी खान मलाई कुनै छेकबार रहेन।

पछि, आमाले हामीलाई कडा अनुशासनमा डोर्या्उनुभयो। पाटनमा टोलै नेवार, टिचर नेवार, साथीभाइ नेवार, घरबेटी नेवार, संस्कृति र आहारबिहार नेवार। स्वयम्भूमा तामाङहरुले 'आइराक' र 'छ्याङ' भन्ने रक्सी र जाँडलाई पाटनमा नेवारले 'अइला' र 'ठो' भन्दारहेछन्। अब 'अइला' र 'ठो' मेराअगाडि हरेक दिन छचल्किन थाले। तर मैले दुवैमा हात लगाइनँ, आमाको डर थियो।

हाइस्कुलमा उक्लिएपछि मैले बुझेँ, मेरा बुबा, ठूलोबुबा र हजुरबुवा कलिलै उमेरमा संसारबाट बिलाउनुको कारण रक्सी नै थियो। हजुरबुबालाई मैले देख्नै पाइनँ। सायद उहाँले ४० छुनुभएन। बुबा बित्नुहुँदा म ६ वर्षको थिएँ, उहाँले ३० छुनुभएन। बुबा बितेपछि ठूलोबुबाले हामीलाई केही वर्ष हुर्काउनुभयो। उहाँले पनि ४५ छुनुभएन। मेरो हजुरबुबाले बुबा र ठूलोबुबा मात्र जन्माउनुभएको थियो। रक्सीकै कारण तीन जनाकै जीवनलीला छोटियो।

यो कहालिलाग्दो पारिवारिक ट्र्याजेडीका कारण पनि मलाई लाग्यो, मेरो वंशलाई रक्सी फाप्दैन। जब कि माइला र जेठा हजुरबुबापट्टिका ठूलाबुबालाई रक्सीले फिटिक्कै नछोएको देख्छु। उहाँका सन्तानले रक्सीलाई जितेका छन्। म चाहिँ ढुक्क छु, त्यस्तो रक्सी प्रतिरोधात्मक शक्ति ममा छैन।

जब पत्रकारितामा लागेँ, रक्सी र रक्सीवालाले अझ पिछा गर्न थाले। केही बहाना भयो कि रक्सी पिउने निम्तो आइहाल्थ्यो। अहिले पनि आइरहन्छ। रक्सी पनि थरीथरीका, रंगीचंगी, एकसे एक ब्रान्डका तर मेरालागि ती सब केही न केही। मुखबाट कहिल्यै पानी आएन।

'तपाईंसँग छुट्टै बस्छु म' वा 'दाजुभाइ बस्नुपर्छ है' भन्ने खालका आश्वासन रक्सीसँग जोडिएका हुन्छन्। त्यस्तो प्रस्ताव राख्नेहरुलाई के थाहा, मैले अल्कोहल छुँदिनँ भनेर। लामो तयारीपछि बल्लबल्ल समय जुर्छ र सँगै बस्ने बेला उनीहरु छक्क पर्छन्, 'झन् यसो रमाइलो गरौं भनेको त तपाईं लिनु पो हुन्न है?'

धेरै जसोले मलाई कमसेकम 'वाइन वा बियर त लिनू!' भन्दै कर गर्छन्। उनीहरु तर्क गर्छन्, 'वाइन र बियर त केही हुँदैन, सफ्ट ड्रिंक त हो।' जबकि त्यसो भन्नु र 'माछा र अन्डा भेज नै हो' भन्नु एउटै लाग्छ मलाई।

पाँच वर्षअघि दिल्लीबाट जेट एयरवेजमा काठमाडौं फर्किंदै थिएँ। मसँगैको सिटमा एक जना अपरिचित नेपाली युवक थियो। एयर होस्टेस यात्रुलाई एकएक क्यान बियर बाँड्दै आइन्। मैले लिइनँ। सँगैको युवकले भन्यो, 'लिइराख्नुस् न म खाइदिउँला।' मैले त्यसै गरेँ र उसकै हातमा थमाइदिएँ।

रक्सी खाएका साथीले देखाउने उपद्रो मलाई रमाइलै लाग्छ। कोही रक्सीले चूर भई हुइँकिरहेको बाइकबाट सडकतिर डाइभ हान्थे। कोहीचाहिँ रक्सी खाँदा उत्तानो परेको साङ्लाझैं छटपटिइरहन्थे। एक जना साथीले त रक्सी खाएर घर जाँदा बाटोमै मोटरसाइकल भुलेछ। घर पुग्दा उनको शिरमा हेल्मेट थियो तर मोटरसाइकल थिएन।

कतिपय पार्टीमा रक्सी नखानेलाई बेवास्ता गरिएकोमा रिस उठ्छ मलाई। बारमा अल्कोहल मात्र हुन्छ पिउनलाई। जुस वा अरु सफ्ट डिं्रक केही हुँदैन। त्यति बेला म आयोजकलाई भन्ने गर्छु, 'पार्टीमा मान्छे रक्सी पिउन मात्र आउँदैनन्।'

नयाँ वर्ष सन् २०१६ को रमझममा एक मित्रले भनेका थिए, 'रक्सी पिउँछु, नत्र सेलेब्रेट गर्दा के पिउने त?' पछि मैले देखेँ, उनी रक्सी खाएर होहल्ला गर्दै रमाउँदारहेछन्। मैले उनलाई पछि भनेँ, 'होहल्ला गर्न रक्सी पिउनुपर्दैन मित्र!'

गत कात्तिकमा भूकम्पपीडितको भिडियो खिच्न सिन्धुपाल्चोक गएका थियौं। क्यामेराम्यान र प्रोड्युसर साथी पक्का मदिराप्रेमी थिए। हरेक साँझ उनीहरुलाई सोमरस चाहिन्थ्यो। स्थानीय पसलमा ब्रान्डेड बियर र रक्सी प्रशस्त पाइन्थ्यो तर चिसो पेय पदार्थचाहिँ नामै नसुनेका ब्रान्डका मात्र भेटिन्थे। मैले ती चिसो पेय पदार्थ खाइनँ। साथीहरु बियरमा रम्थे। म चुपचाप हेरिरहन्थेँ। प्रोड्युसर साथीले मप्रति व्यंग्य छेड्दै भनिहाले, 'रक्सी नखाने मान्छे घाँडो नै हुनेरहेछ।'

'रक्सी किन पिउँदैनौ?' भन्ने प्रश्नमा म भन्ने गर्छु, 'मेरो भागको बाउबाजेले खाएर गइसके। अब मलाई खानु छैन।' क्षत्रीबाहुन साथीहरुचाहिँ 'हामीलाई त हाम्रो बाउबाजेको कोटासमेत पिउनु छ' भन्दै चुस्की लगाउन थाल्छन्।

मापसे चेकिङका बेला कुनैकुनै ट्राफिक प्रहरीले मेरो अनुहारकै कारण शंका गर्दै पाइप फुक्न लगाउँछन्। म परेँ मापसे होइन, दुपसे अर्थात् दुग्ध पदार्थ सेवन गर्ने। क्लिन रिजल्ट आएपछि ट्राफिक प्रहरी छक्क पर्छन्।

मापसे गर्ने साथीहरुको दाबी छ, 'रक्सी नखानेले जीवनमा धेरै चिज गुमाउन सक्छ।' तर म भन्छु, 'रक्सी नखानेले जीवनमा रक्सी मात्र गुमाउँछ, रक्सी खानेले चाहिँ बरु जीवन नै गुमाउन सक्छ।'
nagariknews

पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाहलाई चीठी
महाराज!
म एउटा निम्नवर्गीय किसानको छोरो। मलाई दरबारको भाषा अप्ठ्यारो लाग्छ। तै पनि मौसुफको सुविधाका लागि म त्यस्तै भाषा प्रयोग गर्दैछु। हामी 'नेपाली नागरिक'ले बोल्ने भाषामा यो पत्र पढ्न मौसुफलाई धीरता नहोला भनेर मात्रै। तर, यो चाकडीका लागि चढाइएको बिन्तीपत्र होइन भन्ने बिर्सिबक्सिएन भने ममाथि न्याय हुने छ। मनुस्मृति भन्छ, 'न्याय राजाका मुख्य धर्ममध्ये एक हो।'
६२-६३ को जनान्दोलन सुरु भएकै दिन मेरो एसएलसी परिक्षा सकिएको थियो। यसअघि मलाई लाग्थ्यो, राजा भगवान् विष्णुका साक्षात अवतार होइबक्सिन्छ। टेलिभिजनमा मौसुफ सरकारलाई देख्दा गर्वले छाती फुल्थ्यो। गाउँका बुढापाका हजुरलाई टेलिभिजनमै हेरेर नमस्कार गर्थे। दशैंको टीकाको दिन घरको मुल दैलाको ठीक माथि गोबर टाँसेर बुवाआमाले 'राजालाई' सबैभन्दा पहिले टीका लगाइदिँदा ठूलै पुण्य कमाएको ठान्नुहुन्थ्यो। मलाई पनि लाग्थ्यो, अब महाराज खुशी होइबक्सने छ र हामीलाई सुखैसुख हुनेछ।
आज एक दशकपछि मौसुफले 'नेपाली दिदी बहिनी तथा दाजुभाइहरू' का नाममा जारी गरिबक्सेको सन्देश पढ्न पाउँदा खुशी लाग्यो। मौसुफको सन्देश पाएपछि मैले सोचेँ, पछिल्लो साढे दुई सय वर्ष नेपाली जनताको चेतना कसरी टाँगाको घोडा बनाइएको रहेछ। त्यो घोडाको बुइमा कत्रो बोझ बोकाइएको रहेछ, जसले नेपालीको सोचलाई न उठ्न दिएको थियो, नचल्मलाउन दिएको थियो।
रिसानी माफ पाउँ मौसुफ! यो एक दशकपछिको मैले मौसुफले क्राफ्ट गरिदिएको फ्रेमभित्रबाट मात्र सोच्न सकिनँ। कक्षा १० सम्मका पाठ्यपुस्तकमा आवरणपृष्ठको लगत्तै भित्र लेखिएका 'श्री ५ को महावाणी' अब त बिर्सिसकेँ । रेडियो नेपाल र नेपाल टेलिभिनजनमा समाचार सुरु हुनुअघि दैनिक आउने 'महावाणी' पनि बिर्सिसकेँ। मलाई सम्झना आउने त्यसबेलाको एउटैमात्र कुरा छ, देशभरका रेडियो स्टेशनमा समाचार प्रशारण गर्न लगाइको रोक। सर्वोच्च अदालतले त्यस निर्णयको विपक्षमा दिएको फैसला। छापा र विद्युतीय माध्यमका समाचार कक्षमा शाही सेनाको बन्दुकी रवाफ(जुन मैले पछि थाहा पाएँ)।
महाराज! त्यसपछिका १० वर्षमा उथलपुथलै भएको छ- नेपाली समाजमा, राजनीतिमा र मेरो चेतनामा। अब म मौसुफलाई बिष्णुको अवतार मानिरहन तयार भइनँ। महावाणी घोकिरहन आवश्यक ठानिनँ। मेरो चेतनाले भन्छ, यी तमाम विभेदहरू संस्थागत हुनुमा राजतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो भूमिका छ। मौसुफको मुहारमा राष्ट्रिय एकताको प्रतीक झल्किएको भ्रम पाल्न सकिनँ। मेरो चेतनाले त्यसलाई अहिले उत्पन्न जटिलताको कारण मान्छ, जुन जटिलता मौसुफले नयाँ वर्षको शुभकामना सन्देशमा उल्लेख गरिबक्सिएको छ।
मौसुफले उल्लेख गरिबक्सिएको छ, 'विक्रम संवतले मिति, तिथि र नेपाली संस्कृतिलाई जोडेको छ।' हो, यसले मितिलाई जोडेको छ किनभने प्रत्येक सम्वतले गर्ने यहि हो। यसले चन्द्रमानका तिथीहरूलाई पनि जोडेको छ। तर, मैले बुझ्न सकिरहेको छैन कि विक्रम संवतले नेपाली संस्कृतिलाई कसरी जोडेको छ?
जुन मुलुकमा हिन्दु धर्म नै माने पनि नेवारी समुदायको आफ्नै नेपाल संवत छ। जहाँ किरातजस्तो ठूलो समुदायको आफ्नै किरात सम्वत छ। जहाँ गुरुङ, तामाङ, शेर्पा, लेप्चाले आ-आफ्नै सम्बत चलाउँछन् र छुट्टाछुट्टै ल्होसार मनाउँछन्। जहाँ माघीमा थारू समुदायको नयाँ वर्ष सुरु हुन्छ। प्राय: प्रत्येक समुदायसँग आफ्नो धर्मसंस्कृति अनुसार छुट्टाछुट्टै सम्वत छ। यी सबै संस्कृतिलाई विक्रम सम्वतसँग लिनुदिनु केही छैन भने यो संवतले नेपाली संस्कृतिलाई जोड्छ?
मौसुफ!  हामीले इतिहास खोतलेर हेर्ने दुश्साहस गर्यौं। यसले देखाउँछ, राष्ट्रिय सम्वतका रूपमा विक्रम सम्वत प्रचलनमा आएको धेरै पहिलेदेखि होइन। यो संवत त माथि उल्लेख भएका अरू सम्वत जस्तै कुनै एउटा समुदाय विशेषमा सिमित थियो।
विक्रम संवतलाई राष्ट्रिय सम्वतका रुपमा चलाउनु गल्ती थियो भन्ने मेरो निष्कर्ष होइन। कुनै न कुनै सम्वत प्रयोग हुनु पर्थ्यो, त्यसबेलाको शक्ति संरचना अनुसार यो संवत प्रयोग भयो। सरकारी कामकाजको संवतका रुपमा यो सम्वत ठीक छ। तर, जब 'विक्रम सम्वतले नेपाली संस्कृतिलाई जोड्छ' भनेर मौसुफबाट आज्ञा हुन्छ, तब वर्तमान नेपाली चेतनाले सहजै ठम्याउँछ कि यो भ्रम सिर्जना गर्ने वाक्यांश हो। सरकारी कामकाजको सम्वतको रूपमा विक्रम सम्वतको नयाँ वर्ष हामी धुमधाम, खुशीसाथ, उल्लासमय रूपमा मनाउँछौं । साथै सबै समुदायका नयाँ वर्षलाई महत्वका साथ लिन्छौं, उनीहरूको शुभकामना ग्रहण गर्छौं र उनीहरूलाई पनि शुभकामना दिन्छौं, यसले विविधतायुक्त नेपाली संस्कृतिलाई जोड्छ। नेपाली संस्कृतिलाई जोड्ने साङ्ली बिस्तारै बद्लिँदै छ महाराज।
हो, यतिबेला हाम्रा राष्ट्रिय मान्यताहरूमा प्रहार भइरहेको साँचो हो। प्रजातन्त्र प्राप्तिपछिका ६० वर्षमा हामीले बदल्नु पर्ने ती मान्यता बदल्न सकेनौं। यसबीचमा या त एउटा समूदायको र निश्चित खानदानको मान्यतालाई राष्ट्रिय मान्यता बनाउने कोशीस गर्यौं, या त भ्रमपूर्ण व्याख्या मार्फत चेतना विकासमा अवरोध पुर्यायौं। त्यसैले अहिले भइरहेको भाषा, संस्कृति, धर्म, इतिहास र सभ्यतामाथि भइरहेका प्रहार अस्वभाविक होइन। विशेषत राणा काल र पञ्चायतकालमा राज्यसत्ताले अपनाएको नीतिको स्वभाविक परिणाम हो। नेपाली जनताको प्रतिक्रियालाई मौसुफको प्रत्यक्ष शासनकालले गति प्रदान गर्यो। यदी हामी 'एक भाषा, एक धर्म, एक भेष, एक संस्कृति' तिर नलागेर 'बहुभाषिक, बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिकु नेपाल निर्माणमा लागेको भए अहिलेसम्ममा हामी यी 'इस्यु'हरुलाई 'सेटल' गरेर 'नेपाली मुल्य र मान्यता' स्थापना गरिसकेका हुन्थ्यौं। कसैका मान्यतामाथि प्रहार गर्नुपर्ने आवश्यकता नै पर्ने थिएन। तर, हिजो हामी त्यो बाटो हिडेनौं, जसको परिणाम अहिले हामी झेलिरहेका छौं। म बुझ्छु, मौसुफका लागि यो असह्य छ। तैपनि यो स्वभाविक छ र यसले हिजो विभेदमा पारिएका समुदायले, नेपालमा आफ्नो अनुहार नदेख्ने समुदायले, आज नयाँ मान्यता स्थापना गर्न माग गरेको छ। मौसुफलाई असह्य भइरहेको यही कुरा म सुन्दर देख्छु। म नेपाल बलियो हुँदै गइरहेको देख्छु।
जनताको अग्रगामी चेतनाले हिजो निर्माण गरिएका राष्ट्रिय मूल्य र मान्यताको धरातल खोज्यो। ती मूल्य र मान्यता नेपाली धरातलीय र सांस्कृतिक यथार्थमा आधारित थिएनन्। ती निश्चित खानदानको राज्यशक्ति रक्षा गर्ने भ्रमपूर्ण अवधारणा थिए। यो दश वर्षमा ती मूल्य र मान्यता खण्डित भएका छन्। नयाँ मुल्य र मान्यता सिर्जना भएको छैन। अहिले हामी मूल्य र मान्यताको संकटमा छौं। यसैले मौसुफलाई चिन्ता लागेको छ, 'हाम्रा पुर्खाले सुम्पिएको धरोहरहरू आफ्ना सन्ततीलाई कसरी हस्तान्तरण गर्न सक्छौं भन्ने प्रश्न अहिले अझ पेचिलो बन्दै छ।'
खरायो गतिमा दौडिनु पर्ने हामी कछुवा तालमा छौं। २ वर्षमा बनाउनु पर्ने संविधान हाम्रा प्रतिनिधीले ८ वर्षमा बनाए। जनजाति, मधेशी र महिलाका सबै सरोकार सम्बोधन हुन सकेन। ढिलै सहि, हामी सहि दिशामा छौं। म विश्वस्त छु, हामी हाम्रा सन्ततीलाई सबै जाति, भाषा, धर्म, संस्कृति र भूगोलको सम्मान हुने 'नेपाली मूल्य र मान्यता' हस्तान्तरण गर्ने छौं। हामीसामू अहिले गम्भिर चुनौति छन्, ती चुनौति न त हामीले सिर्जना गरेका हौं,  न त हामीले अहिले अंगालेको राजनीतिक पद्धतिले। विगतको एकात्मक हिन्दुवादी राज्यसत्ताले सिर्जना गरेका, लामो समय भएर छिप्पिसकेका ऐंजेरू हामी यतिबेला फालिरहेका छौं। अप्रेशनका दौरान हामीलाई पीडा भइरहेको छ। तर, हामीसँग उज्यालो भविष्यको आशा त्यो पीडाभन्दा कयौं गुणा धेरै छ।
हो, हाम्रा प्रतिनिधीहरू 'अगस्ति' छन्। उनीहरूले मुलुकलाई जनताले चाहेको गतिमा अघि बढाउन सकेका छैनन्। जनताका आकांक्षा चुलिएका छन् र उनीहरू कछुवाको गतिमा घिस्रिरहेका छन्। कतिपय समय मुलुकलाई अगाडि लैजान उनीहरूलाई जनताले धकेल्नु परेको छ। तर, जुनसुकै चस्मा लगाएर हेरे पनि यो कुरा प्रष्ट देखिन्छ कि उनीहरूले मुलुकलाई पछाडि धकेलेका छैनन्, अगाडि नै लगिरहेका छन्। मलाई लाग्छ दलहरूले अब पछाडि फर्किने बाटो पनि बन्द गरिसकेका छन्। यदि उनीहरूले जनअपेक्षा, समयको माग र गति अनुसार काम गर्न सकेनन् भने जनताको अदालतमा फैसला हुने नै छ। हामी देखिरहेका छौं, आफ्नै अहम्‌का कारण पहिलो संविधान सभाको सबैभन्दा ठूलो दल माओवादी आज तेस्रो शक्ति बनेको छ। आफ्नै अकर्मण्यताका कारण मधेशवादी दलहरू संसदमा प्रभावहिन छन्। पहिलो संविधान सभामा चुनाव हारेका केपी ओली आज चुनाव जितेर बलियो समर्थन सहित प्रधानमन्त्री बनेका छन्। हामीले जुन राजनीतिक पद्धति अंगालेका छौं, त्यो राजतन्त्रभन्दा वैज्ञानिक छ। दार्शनिक रुपमा यहि मान्यता सहि छ। यहि पद्धतिले नेपाली जनतालाई शक्तिशाली बनाउँछ। जनता शक्तिशाली भएपछि नै मुलुक बलियो बन्छ।
यो व्यवस्थाभित्र प्रशस्त खराबी र कमजोरी छन्। तर, ती खराबी र कमजोरी मूल्यांकन गर्दै तिनलाई सजाय दिने र सुधार्ने संरचना पनि यसैमा छ। यो व्यवस्थाले जनताको स्वाधिनतालाई बलियो बनाउँदै लगेको छ। जनता नै राज्यशक्तिका स्रोत हुन् भन्ने मान्यतालाई स्थापित गर्दै लगेको छ।
हो, हिजो स्थापित मान्यता खण्डित भएको छ। संविधान जारी भएपनि मधेशीहरू लामो समयदेखि आन्दोदलित छन्। थारू समुदाय अधिकार प्राप्तिको लडाईंमा छ। जनजाति समुदाय असन्तुष्ट छन् र बेलाबेला आन्दोलनको चेतावनी दिइरहन्छन्। महिलाहरू आन्दोलित छन्। दलितहरू आफ्नो असन्तुष्टी पोखिरहेकै छन्। हामी जता हेर्यो त्यतै समस्या दखिरहेका छौं। विरोधाभाष युक्त मागमा भइरहेका आन्दोलनहरूले लाग्छ हामी कहिल्यै समाधान नहुने सुरुङमा छिर्दै छौं। यी सबै माग राज्यले सम्बोधन गर्न नसक्ला।
तर, लोकतन्त्रले राज्यसँग असन्तुष्टी राख्ने विकल्प पनि दिइरहेको हुन्छ। यी विरोधाभाषहरुमा छलफल गर्दै मुलुक अगाडि बढिरहन्छ। जो जो अहिले असन्तुष्ट वा शान्तिपूर्ण रूपमा आन्दोलित छन्, ती सबै नेपाली जनता हुन्। उनीहरूको जुन शक्ति छ, त्यो नेपालकै शक्ति हो। जनता शक्ति सम्पन्न हुनु, राज्य शक्ति सम्पन्न हुनु हो। महाराज! नेपाल कमजोर भएको होइन, कमजोर पारिएको नेपाल बल्ल अलिअलि तङ्ग्रिदै छ। नेपाल सबल मुलुक बन्ने बाटोमा छ। भाँजो नहालिबक्स्योस्।

लोकतन्त्र पारदर्शीताको पर्याय हो। जति लुकाउन खोजे पनि सत्य कुनै न कुनै रुपमा, कुनै न कुनै अंशमा जनतासमक्ष आइपुग्ने नै छ। यसले नेतृत्वलाई जनताप्रति थप जवाफदेहि बनाउन सिकाउँदै लैजाने छ र नेपाली जनतालाई थप बलियो बनाउँदै लैजाने छ। अब दरबार बाहिरका विशालविशाल पर्खालले जनतालाई सत्यबाट बञ्चित गरिरहने छैनन्। राज्यसञ्चालन अदृश्य खोपीबाट हुनुपर्छ भन्ठान्नेहरूलाई लाग्छ नेपाल कमजोर हुँदै छ। होइन, जतिजति नेपाली जनता बलियो हुँदै जान्छन्, नेपाल त्यति नै बलियो हुँदै जान्छ।
हो, यो एक दशक, मुलुक हामीले चाहेको गतिमा अघि बढ्न सकेन। मुलुकमा केही अतिवादी सोच र शक्तिहरू विकास भए। वैदेशीक हस्तक्षेपको नाङ्गो नाच देखियो। हामीले फेरि विश्वास गरेका राजनीतिक दलका नेताहरूले हामीले चाहेको 'स्पिरिट'मा काम गरेनन्। कतिपय विरोधाभाषको समाधान भएन। तर पनि मुलुक अगाडि नै बढेको छ। राजनीतिक दल र तिनका नेताले गर्ने हरेक गलत कर्म जनताले तत्काल थाहा पाइहाल्ने अवस्था विकास हुँदैछ। दरबारका अँध्यारा खोपीभित्र के हुन्छ भन्ने केही थाहा नपाएकालाई लागिरहेको छ कि सब बर्बाद भइरहेको छ। वैदेशीक हस्तक्षेपका एकपछि एक उदाहरण देख्दा लाग्छ मुलुक विदेशीले नै खान लागे। तर, हिजो यी सबै अन्धकारमा हुन्थे। यतिसम्म की राजपरिवारका दुई दाजुभाइको परिवारै सखाप पार्नेगरी भएको हत्याकाण्डको समेत जनताले चित्तबुझ्ने जवाफ पाएनन्। आजसम्म कसैले मुख खोल्ने हिम्मत गरेको छैन। प्रमाणहरू घटनाहुनासाथ रातारात नष्ट गरिए। ती खोपीमा वैदेशीक हस्तक्षेपका, राजनीतिक प्रतिगमनका कस्ताकस्ता नाच नाचिए होला हामी कल्पना गर्न सक्दैनौं। जनताको अधिकार कमजोर बनाउने र चेतनामा छारो हाल्ने कस्ताकस्ता षड्यन्त्र त्यहाँ बुनिए भन्ने कल्पना गर्न सक्दैनौं। मेरो अनुमान छ, ती दिन अहिलेका भन्दा नराम्रा दिन थिए। तर नेपाली जनतालाई त्यसको सुइँको सम्म हुँदैन थियो। हामी त 'श्रीमान् गम्भीर नेपाली' गाउँदै दु:खमै रमाइरहेका हुन्थ्यौं। आज राजनीतिको खेलका पर्दा खुल्दै जाँदा हामीलाई हामी बर्बाद हुँदै गइरहेका छौं भन्ने लाग्छ र कतिपयले यसैलाई अतिशयोक्तिपूर्ण रुपमा प्रचार गरिरहेका छन्। तर, जब मुलुकमा पार्दर्शिता हुन्छ, जनताले सबैकुरा थाहा पाउँछन्, जनता शक्तिशाली हुन्छन्। मुलुक जनताले नै बचाउँछन्। वर्तमान नेतृत्व नालायक नै हो भने पनि निश्चित समयमा जनतापसमक्ष दिनुपर्ने परीक्षाबाट योग्यता अनुसारको भूमिका पाइहाल्छ।
मौसुफको यो विज्ञप्ति विगत आठ वर्षमा आएका अन्य सबै विज्ञप्ति भन्दा फरक छ। यहाँ मौसुफले प्रष्टसँग आफ्नो सक्रियताको संकेत गरीबक्सेको छ। मौसुफले उल्लेख गरिबक्सेको रहेछ, 'स्वदेशको माटोमा दह्रोसँग खुट्टा टेक्ने र नेपाललाई नेपालीत्व, आफ्नो मौलिक अस्तित्व र नेपालकै आफ्नो स्वाधीन प्रमुख रहोस् भन्ने भावनावाट प्रेरित सबै देशभक्तहरुलाई समेटेर अगाडि बढ्नु आवश्यक भइसकेको छ।' यही वाक्यको मर्मले मौसुफको सक्रिय राजनीतिको बाटो बन्द गरेको छ। जुन संस्थाको नेतृत्वमा नेपालको विविधलाई अवमूल्यन गर्दै एक भाषा, एक संस्कृति, एक भेषभुषा लाद्ने प्रयास भयो र सामाजिक सह-अस्तित्वलाई विभेदमा रुपान्तरण गरियो, जुन संस्थाको नेतृत्वमा नपाली जनताले आफ्ना प्रतिनिधी मार्फत शासित हुन पाउने व्यवस्थामा पटकपटक कुठाराघात भयो, जुन संस्थाले भ्रामक अवधारणाहरू मार्फत जनतालाई सधैं गुमराहमा राख्यो, त्यही संस्थाको प्रतिनिधीले आफ्नो स्पेश खोज्नु अब हाँस्यास्पद प्रहशन शिवाय केही हुँदैन। नयाँ पुस्ताले अरू सबथोक बिर्सेको छ तर सेकेण्डसेकेण्डमा राज्य वा विद्रोहीको बन्दुकमा आफ्नो मृत्यु खेलिरहेको देखेको बिर्सन सक्दैन। स्वतन्त्रता, अभिव्यक्ति र सिर्जनशिलतालाई शाही बुटले कुल्चिएको यो पुस्ताले बिर्सन सक्दैन। तसर्थ, महाराजको फिर्ती सवारी अब दिवास्वप्न बाहेक केही पनि होइन्। यस्तो दिवास्वप्न नदेखिबक्सियोस् महाराज!
आज मुलुकका शक्तिशाली तीन पदमा महिला छन्। गणतन्त्र प्राप्तिको एक दशकमै हामीले यो उपलब्धि प्राप्त गर्यौं।  गणतन्त्रपछि पहिलो राष्ट्रपति पदमा नै मधेशी समुदायका व्यक्ति निर्वाचित भए भने दोस्रो पटक एउटी महिला त्यो पदमा पुगिन्। आज कर्मचारीतन्त्र देखि मन्त्रिमण्डलसम्म बिस्तारै समावेशी बन्दै गएको छ। जुनसुकै समुदाय पनि निर्धक्क आफ्ना हक अधिकारको आवाज उठाउन सक्ने भएका छन्। ढिलोचाँडो उचित मागहरू राज्यले सम्बोधन गरेकै छ।  जुनसुकै समुदायले आफ्नो अधिकारको खोजि गर्दा मुलुकको हित र प्रगतिलाई नै केन्द्रमा राखेको छ। विविधतायुक्त नेपाल कति सुन्दर देखिँदै छ! कति सबल हुँदै छ! मलाई लाग्छ, यी सबै कुरा देख्न मौसुफले आफ्नो चस्मा फेर्नुपर्ने हुन्छ। चस्मा फेरिबक्सियोस् महाराज!
मौसुफले भनिबक्सिएको छ, 'आफ्नो भाषा, इतिहास र धर्म संस्कृतीहरु देशका आधार हून् भन्ने विषयलाई मनन् गर्दै…।' महाराज! मैले अघि नै भनेँ, नेपाल एक भाषा र एउटै धर्मसंस्कृतिले बनेको मुलुक होइन। यहाँ सबैले आ-आफ्नो भाषा, भेषभूषा, संस्कृति चिन्ने प्रयास थालेका छन्। हिजो राज्यको दमनमा परेका आफ्नो संस्कृति रक्षा गर्न लागि परेका छन्। ती सबै भाषासंस्कृति प्रतिबिम्बित हुने 'नेपाली मूल्य मान्यता' निर्माणको प्रयासमा छौं हामी। हामी इतिहासको पुनर्पठन गर्दैछौं। अब शाह-वंश र राणा-वंश बाहेकका अरू खानदान तथा इतिहासमा संघर्ष गरेका सर्वसधारणको समेत इतिहास खोजिरहेका छौं। कुनै एउटा वा दुईवटा खानदानका कथा भरिएका किंवदन्तीमात्रै नेपालको इतिहास होइन। हामी धरातलको इतिहास खोजिरहेका छौं। यसले हाम्रो इतिहासलाई चिन्न सहज बनाउने छ र नयाँ 'नेपाली मूल्य र मान्यता' स्थापनामा सहयोग पुर्याउने छ।
त्यसैले, शुभकामना सन्देशको अन्तिम वाक्यांशमा मौसुफले उल्लेख गर्नुभएझैं हामी आफ्नो भाषा, इतिहास र धर्मसंस्कृतिलाई चिन्ने बाटोमा अघि बढेका छौं। पुराना मान्यता भत्काइसकेको र नयाँ मान्यता नबनिसकेको यो समय अलि अराजक, अलि अव्यवस्थित देखिएको छ। हाम्रा नेताहरूको 'अगस्ति' चाला र कछुवा गतिले हामीलाई मुलुक सोचेको गतिमा अघि बढेको छैन। तर, यी नेताहरालाई ठेगान लगाउने र यीनको विकल्प खोज्ने जिम्मा पनि अब नेपाली जनताकै काँधमा छ।
अब मौसुफ मात्रै चेतनाको नयाँ चस्माबाट मुलुकको राजनीति नजर गरिबक्यस्योस्। महाराजले शान्तिपूर्ण रुपमा नारायणहिटी खालि गरेर नेपाली जनताको हृदयमा जुन सकारात्मक छाप पारिबक्सेको छ, यसैलाई कायम राखिबक्स्योस्। 'मान्यताको संकट'मा आफ्नो गुमेको सत्ता हत्याउने मौसुफको सोच हो भने त्यसले मौसुफको केही समयको निद्रामा मात्र असर पार्नेछ। अब यो बृद्ध उमेरमा मौसुफले आफ्नो जीवन सहज ढंगले बिताउने उपायको खोजि गर्नु श्रेयस्कर हुनेछ। पारिवारिक मिलन र खुशीका लागि प्रयास गर्नु र त्यहाँ भित्रका समस्या समाधान गर्नतिर लाग्नु सुखदायी हुनेछ।
मौसुफलाई नयाँ वर्षको शुभकामना!
setopati

काठमाण्डु, ३० चैत– भूकम्प, नाकाबन्दी, मधेस आन्दोलन, विमान दुर्घटनालगायतका घटनाले २०७२ साल मुलुकका निकै अलच्छिना सावित भयो । जुन क्रम सालको अन्तिम दिन अर्थात चैत ३० गतेसम्म पनि जारी रह्यो र खोटाङमा २३ जनाको अनायासै ज्यान गयो (यो समाचार तयार पार्दासम्म) ।

जसका कारण ०७२ साल इतिहासमै सबैभन्दा बढी उथलपुथल भएको वर्ष बन्यो । सालको सुरुवातमै वैशाख २ गते पूर्वप्रधानमन्त्री एवम् राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीका वरिष्ठ नेता सूर्यबहादुर थापाको उपचारका क्रममा भारतको नयाँदिल्लीस्थित मेदान्त अस्पतालमा निधन भयो ।

यस वर्षको सुरु मै वैशाख १२ गते मध्याह्न करिब ११ बजेर ५६ मिनेट जाँदा गएको ७.८ म्याग्निच्युडको भूकम्पले ठूलो मानवीय र भौतिक क्षति पुर्यागयो । भूकम्पबाट आठ हजार ८५६ जनाको ज्यान गयो भने २२ हजारभन्दा बढी घाइते भए । भूकम्पपछिको पुनःनिर्माण हुन नसक्दा अझै भूकम्पको घाउ ओइलाएको छैन ।

त्यतिमात्र होइन गर्मीयाम सुरु भएसँगै तराईका विभिन्न जिल्लामा भीषण आगलागीका घटना भए । गत हप्तामात्र काठमाण्डु र सोमबार दाङको देउखुरीमा भीषण आगलागी भयो । जसका कारण करिब १५० बढी घरगोठ जलेर नष्ट भए ।
विपद्पछिको आवश्यकता मूल्यांकन प्रतिवेदनका अनुसार भूकम्पबाट ६.७ खर्ब रूपैयाँ बराबरको भौतिक क्षति भयो । त्यसपछि नाकाबन्दीका कारण देशलाई अर्बौ घाटा भयो । नाकाबन्दीका कारण ग्यास जस्तो उपभोग्य बस्तु अझै सहज हुन सकेको छैन ।

कैलालीमा भएको थारु आन्दोलन र संविधानको विरोधमा मधेसमा भएको आन्दोलनमा सुरक्षाकर्मीसहित करिब ५५ जनाले ज्यान गुमाए ।

त्यसैगरी पूर्वप्रधानमन्त्री एवम् नेपाली काँग्रेसका सभापति सुशील कोइरालाको ७६ वर्षको उमेरमा आफ्नै निवासमा असामयिक निधन भयो । राति एम्बुलेन्स नपाएर कोइरालालाई ५०० मिटर नजिकको अस्पतालमा लैजान सकिएन ।

भूकम्प, नाकाबन्दी र आन्दोलनको पीडामा देश डुबिरहेका बेला म्याच फिक्सिङ प्रकरणले पनि धेरैलाई रुवायो । विगत लामो समयदेखी देशले विश्व फुटबल क्षेत्रमा व्यहोरेको लज्जास्पद हारको कारण थाहा पाएपछि विश्वसामू नेपालको शिर निहुरिन पुग्यो ।

फागुन १२ गते पोखराबाट जोमसोमका लागि उडेको तारा एअरको विमान म्याग्दीमा दुर्घटना हुँदा विमानमा सवार सबै १९ जनाको निधन भयो । त्यसैगरी नेपालगञ्जबाट जुम्लाका लागि उडेको काष्ठमण्डपको विमान कालीकोटमा दुर्घटना हुँदा दुई चालकले ज्यान गुमाए । तीर्थाटनमा आएका केही भारतीय पनि सडक दुर्घटनामा मारिए ।

अन्य कैयौँ सामान्य घटना, दुर्घटना भए । देशले आर्थिक भार व्यहोर्नुपर्यो । यी र यस्तै घटनाका कारण २०७२ साल इतिहासकै अलच्छिन सावित भयो ।

आशा गरौँ २०७३ सालले सबैमा नयाँपन महसुस गर्ने अवसर प्रदान गर्नेछ । भूकम्प पछिको पुनःनिर्माण हुनेछ, नाकाबन्दी पछिको अवस्था सामान्य बन्नेछ र संविधान कार्यान्वयन देखि देश संघीयताको ढाचामा जानेछ । अनि सबैले ७२ सालको यस दुःखद् घडीलाई बिर्सन सक्नेछन् । काठमाण्डु टुडेको तर्फबाट नव वर्ष २०७३ सालको सबैमा शुभकामना ।
-kathmandutoday

साझपख तरकारी किन्न नयाँ वानेश्वर संविधानसभा भवन पछाडिको तरकारी बजार गएको थिए । ५ मिनेट तरबारी बजार घुमेपछि १ ढक आलु र १ केजी काउली लिएर निस्किए । फागुनको महिना थियो । रातको ७ बजिसकेकाले पनि चारैतिर अध्यारो थियो । संविधानसभा भवन पछाडिबाट राष्ट्र बैंकको बाटो हुँदै म तरकारी लिएर भित्रि गल्लीबाट कोठा जाँदै थिए । कोठा बाहिर गेटमै पुग्दा सेतो कपडामा लामो कपाल भएकी युवती देख्दा झसंग भए । एकछिन ठिङ्ग उभिए । ऊ त्यही पल्टिएकी थिई । नजिकै गएर हेरेपछि थाहा भयो उसमा प्राण थियो, उसका हातहरु चलिरहेका थिए । त्यसपछि म ढुक्क मैले हिजो साझ हरर फिल्मम हरेजस्तो त्यहाँ कुनै भूत थिएन न मृत आत्मा नै । लामो शास लिदै गेट खोलेर म भित्र पसें ।
***
अधेरी रात अनि यो सन्नाटाको बीच यसरी पल्टने को होला ? भन्ने प्रश्नले मनमा खुलदुली मच्चिरह्यो । कोठामा गएर झ्याल खोलेर हेरें । ऊ अझै त्यही थिई । अघि मैले जुन पोजिसनमा उसलाई देखेको थिए ऊ अहिले पनि त्यही पोजिसनमा थिई । म कुकरमा दाल र राईस कुकरमा भात बसाउँदै तरकारी काट्न थालें । करिब १ घण्टापछि भात, दाल र तरकारी पाक्यो ।
***
फेरि एकपटक झ्लबाट बाहिर आँखा डुलाए । सेतो सुरवाल र कुर्ता लगाएकी युवती अझैपनि त्यही थिई । घरहरुमा बलेको बत्तिकोे प्रकाशले त्यो सेता लुगा लगाएकी त्यही युवती हो भन्ने कुरामा म ढुक्क थिए । तर अहिले उसको पोजिसन छुट्याउन भने निकै मुस्किल थियो । झ्याल बन्द गर्दै मोबाइलमा वाईफाई कनेक्ट गरेर फेसुबक खोले । एकछिन न्यूफिड्स हरेपछि भोक लाग्यो अनि खाना खाए । जाडोमा बिहान भाडा माझ्न अल्छी लाग्ने भएकाले त्यो काम पनि फत्ते गरें ।
***
यी सवैका बीच गेट बाहिर रहेकी युवतीको बारेमा मेरो मनभरी प्रश्न जागिरहे । यतिबेला रातको १० बजिसकेको थियो । झ्याल खोले र फेरि गेटतिर आँखा लगाएँ । छिमेकका घरमा सवै बत्ति बन्द गरेर सुतिसकेका थिए । त्यसैले अहिले त्यहाँ कुनै प्रकाश परेको थिएन । पुरै अन्धकार थियो । फोर्स लाइटको सहायताले मैले फेरि गेटतिर आँखा डुलाए । सेता लुगा लगाएकी युवती अलिहेपनि त्यही थिई ।
***
‘को होली, यहाँ किन आएकी होली, उसको घर कहाँ होला, कतै केही समस्यामा त परेकी छैने…’ मेरो मनमा यस्तै विभिन्न प्श्नहरु उठ्न थाले । मानवताको नाताले पनि यसरी एउटी युवती ३ घण्टादेखि पल्टरहँदा अब म निरिह बन्न सकिन । लाइट बोकेर तलतिर झरें ।
***
‘इस्कयुज मि’, ‘हेल्लो’, ‘आर यु लिसनिङ’ भन्दै उसलाई बोलाउन खोजे तर त्यसको कुनै प्रतिक्रिया नआएपछि ऊ नजिकै गए र उसलाई रामेसँग हेर्न थाले । उसको अनुहारमा लाइटको उज्यालो परेपछि ऊ नशामा भएको कुरा अनुमान लगाउन मलाई कुनै बेर लागेन । उसको त्यो अनुहार मेरा लागि निकै अपरिचित थियो । यसभन्दा अघि उसलाई मैले कहिल्यै देखेको थिएन । अब मलाई के गरु के नगरु भयो । केही सोच्नै सकिन । मनमा अनेकथरी प्रश्न, प्रतिप्रश्नका बीचमा मानवताको नाताले उसलाई उठाएर कोठातिर लगे । उसलाई उठाएर भित्र के लग्न लागेको थिए ‘प्रविण, प्रविण, प्रविण…’ भन्ने कुनै युवकको नाम उसको मुखबाट निस्कियो । मैले उसलाई लगेर आफ्नो बेडमा राखे ।
***
चिसो पानीले उसको अनुहार सफा गरिदिएँ । त्यसपछि उसलाई कागती पानी खुवाइदिएँ । उसको मुखबाट रक्सीको गन्ध आइरहेको थियो । केही क्षणपछि उसका आँखा विस्तारै खुल्न थाले । यताउता हरेपछि ऊ जुरुक्क उठी । सायद अन्जान ठाउँ देखेर हुनुपर्छ । उसका आँखा सिधै ममा ठोक्किए । फेरि उसले एकपटक चारैतिर हेरि ।
***
‘प्रविण खोई ?’ केही क्षणको मौनता तोड्दै उसले मलाई प्रश्न गरी ।
‘को प्रविण’ मैले ठाडो जवाफ फर्काएँ ।
‘हामी प्रविणको घर जानेवाला थियौ, तपाई को ?’ उसको अर्को प्रश्न मलाई गरी ।
‘तिमी अगाडि गेटमा पल्टिरहेकी थियौँ । ३ घण्टासम्म त्यही देखेपछि मलाई दाया आयो अनि कोठामा ल्याएको । तिमी पहिले फ्रेस भएर आऊ अनि कुरा गराँैला’ मेरो सर्ट र फूल भेस्ट दिँदै मैले उसलाई कोठाभित्रकै अट्याच बाथरुम देखाएँ ।
***
ऊ एकैछिनमा नुहाएर निक्ली । अति सुन्दर देखिएकी थिई । भिनेको कपाल, कपालबाट तपतप झरेको पानीले गलाएका उसका ओठ, जाडोले कापेका उसका शरीर, निकै सुन्दर देखिएकी थिई ऊ । मनमनै साचे कस्सो उसलाई अरु ट्पापे केटाहरुले भेटेनछन् नत्र उमाथि उनीहरु कसरी आइलाग्ने थिए होला । उसको यो उर्लदो जवानी माहुरीले चुस्न नपाउँदै कोठामा ल्याएकोमा म आफूलाई आफैले गर्र्व गर्न थालें ।
ऊ बेडमा बसेर जोडजोडले रुन थालि । म भने फसादमा परें । यो रातको ११ बजे उसको रुवाई कसैले सुन्यो भने के होला भन्ने लाग्यो । अनि ‘नरोउन कसैले सुन्यो भने फेरि मलाई अपराधि भनेर जेलमा हालिदेलान् ।’ मैले यति भनेपछि ऊ पिलपिल गर्दै आँखाबाट आसु झार्न थाली । म भने उसका अगाडि मोन बसिरहे । आखिर उसको आँसुको कारण नबुझि गर्न पनि के नै सक्थेँ र ।
उसको भावुकता देखेपछि मैले ‘किन रोएको नरोउन प्लिज । तिमी रोएको देख्दा मलाई पनि रुन मन लागिसक्यो’ भने । उसले मतिर हेर्दै फेरि पिलपिल गर्न थाली ।
‘केही भन्यौँ भने न मैले तिमीलाई सहयोग गर्न सक्छु’ उतिर हेर्दै मैले भने ।
‘अब सबै सकिइसक्यो ’ उसले जवाफ फर्काई ।
‘होइन के सकियो ?’ मैले तत्कालै सोधिहाले ।
‘उसले मलाई धोका दियोे ।’ उसले भनि ।
‘कसले दियो तिमीलाई धोका, अनि कसरी ?’ मैले उसलाई तत्कालै प्रश्न गरें ।
‘प्रविणले’ त्यही अघिदेखि नाम लिइरहेको केटाको नाम लिँदै उसले मलाई भनि ।
‘अरु पनि केही भन्न मिल्छ ?’ मैले यति सोधेपछि फेरि ऊ पिलपिल गर्न थाली अनि आँखाबाट आँसुका धाराहरु बग्न थाले । ‘कति जाडो है’ भनेर मैले प्रशंग बदल्दै उसलाई नजिकैयो सिरक ओड्न संकेत गरें । उसले आफूलाई सहयोग गरेकोमा मलाई धन्यावाद दिई ।
‘मैले अझै पनि तिमीलाई सहयोग गर्न सक्छु । तर यदी तिमीले मलाई त्यो अवसर दियोँ भने’ मैले भनेको कुरा उसले बुझिहाली । आँखाबाट आँसु पुछ्दै उसले मप्रति आसाको करिणले हेर्न थाली ।’
‘साच्ची सहयोग गर्नुहुन्छ त ?’ अपत्यारिलो पारामा उसले प्रश्न तेर्साई ।
‘गरिहाल्छु नि’ रात धेरै परिसकेकाले हाई काट्दै मैले उसलाई भने ।
***
‘प्रविण एक वर्ष पहिले फेसबुकमा भेटिएको थियो । त्यहीबाट हाम्रो प्रेम बस्यो । ऊ आवारा भएता पनि मलाई निकै मन पर्न थाल्यो । एकदिन उसले शारीरिक सम्बन्ध राख्नका लागि मलाई फोर्स गर्यो । मैले बिहे अघि हुँदैन भने । उसले अर्को वर्ष घर गएका बेला बाबुआमासँग कुरा गरेर बिहे गर्ने आश्वासन दियो । अनि म राजि भएँ र हामीबीच शारीरिक सम्बन्ध बस्यो । पछि यसले निरन्तरता पाउँदै गयो । त्यसको तीन महिनापछि मेरो पेटमा गर्भ बस्यो । आज यो गर्भ ५ महिनाको भइसकेको छ । घरकाले पनि मेरो व्यवहार देखेर संखा गर्न थालिसकेका छन् । यस्तो अवस्थामा प्रविणले मसँग बिहे गन दिन सार्दै गयो । यसको घर कहाँ, उसले कहाँ जब गर्छ मलाई केही थाहा छैन । सोध्दा जहिले किन चाहियो तिमीलाई भन्थ्यो ।’
ऊ आँखाबाट आँसु झर्दै भन्दै थिई ,‘मलाई धोका दिएर विदेश जान आटेको रहेछ । मैले थाहा पाएपछि उसको कोठामा गएँ । म जाँदा उसले सबै तयारी गरिसकेको थियो । मैले मलाई बिहे नगर्दै उसलाई कही जान नदिने ढिपी कसें । उसले विदशेबाट आएर गर्छु भन्यो । मैले आफू त्यही मर्ने तर उसलाई त्यहाँबाट जान नदिने बताएपछि उसले ल हुन्छ बिहे पनि गरौँ अनि म विदेश पनि जान्न भन्यो । मेरो साथीले उसलाई साथीसँग विदशेजाने कुरा गरेको नसुनेको भए म बर्बात नै हुनेथिएँ । उसको आजै साझ ९ बजेको फ्लाई रहेछ… ।’ यतिकैमा रोकिई ।
***
उसका कुरा ध्यानपूर्व सुन्दै मैले ‘अनि’ मात्र भने ।
उसले फेरि सुनाउन थाली, ‘ऊ बसको टीकट काट्न जान्छु भोली हामी घर जाने भन्दै बाहरितिर निस्कियो । म भने उसकै कोठामा बसिरहें । १ घण्टापछि ऊ भोलीको दुईवटा टिकट लिएर आयो । टिकट पोखराको थियो । टिकट देखाउँदै केही दिन पोखरा घुम्ने र त्यसपछि उसको घर जाने बतायो । म खुसीले दंग परें । साथमा उसले रक्सी पनि ल्याएको थियो । रक्सीको बोतल खोल्दै आज यसको उपलक्ष्यमा पाटी गर्नुपर्छ भन्यो । मैले रक्सी नखाने बताए । तर मेरो लागि अलिकति भन्दै उसले आग्रह गरेपछि मैले टार्न सकिन । उसका लागि यतिसम्म गरिसकेकी थिएँ अब जाबो रक्सी खानु कुनै ठूलो कुरा थिएन । हामीले रक्सी खायौँ । उसले फोन गरेर आफ्ना साथीलाई बाइक लिएर आउन भन्यो । ४ जना साथीहरु आए । सायद उसले रक्सीमा केही मिसाएको हुनुपर्छ मेरा आँखा तिरिमिरि गर्न थाले ।’
फेरि ऊ रोकिई । मैले उसलाई ‘त्यसपछि के भयो ?’ भनि सोधें ।
 ‘त्यसपछि सामान बोकेर ऊ निस्कियो । मैले धमिलो धमिलो मात्र देखिरहेकी थिएँ । मेरा हातखुट्ट केही चलेनन् त्यसैले मैले उसलाई रोक्न सकिन अनि कहाँ जान लागेको भनेर सोध्न पनि । त्यसपछि के भयो मलाई केही थाहा छैन । एकैपटक यहाँ आएर मेरो होस् खुल्यो । यतिबेला प्रविण नेपाल छाडेर गइसक्यो । अब म मर्नु बाहेक केही बाँकी छैन ।’ उसले भनि ।
***
उसका कुराले मलाई निकै भावुक बनायो । यसअघि उसलाई सहयोग गर्छु भनि दिएको आश्वासन सम्झे तर अब भने सहयोग गर्ने कुनै आधार बाँकी थिएन । नत केटाको घर थाहा थियो, न अब ऊ नेपालमा नै थियो । त्यसो त गहिराईमा पुगेर प्रविण भन्ने व्यक्तिको नामबाट आज विदेश गएका जतिको लिस्ट हेरी केही गर्न सकिने अन्तिम उपाय थियो । यति चलाख व्यक्तिले आफ्नै असली नाम नै भन्यो होला भन्ने मलाई लागेन । त्यसैले भोली उसको कोठामा जाने र त्यहाँबाट केही न केही सुराक पक्कै पत्ता लाग्ने अनुमान मैले गरें । यो कुरा उसलाई सुनाएर केही सान्तवना दिने प्रयास गरें ।
‘अँ साच्ची तिम्रो नाम ?’ मैले कुरा अलि मोड्दै सोधें ।
‘गीता श्रेष्ठ’ उसले जवाफ फर्काइ ।
‘घर कहाँ, के गर्छौ ?’ भन्दै मैले अर्को प्रश्न तेर्साइहाले ।
‘घर काठमाण्डुमै हो । म अहिले १२ कक्षामा पढ्दै छु । मेरो ममीको म सानै छँदा मृत्यु भएको हो । अहिले ड्याडीले घरमा कान्छी आमा ल्याउनुभएको छ । म एक दुखी केटी हुँ । परिवारबाट माया नपाएपछि प्रेमीबाट आश गरेकी थिएँ तर अभागी न परें ।’ उसले मैले सोधे नसोधेका कुराहरु एकैपटक भनि अनि आँखाबाट फेरि तर्र आँसु झार्न थाली ।
***
म शब्दबिहीन भएँ । आँखाबाट खस्न लागेका आँसुलाई जबरजस्ती भित्रै गुम्साएर राखें । हातको घडी हेरें १ बज्न थालिसकेको थियो । उतिर हेर्दै भने, ‘अब सुत्ने कि ?’
सुत्ने त भने तर कोठामा एउटा मात्र बेड थियो । उसले अफ्टेरो माने जसरी एकपटक फेरि कोठामा आँखा डुलाई । मैले उसको भाव बुझिहाले अनि भने, ‘तिमी बेडमा सुत म तल भुईम सुत्छु ।’ उसले अलि अफ्टेरो मने जसरी भनि, ‘होइन माथि नै सुते भइहाल्छ नि । तपाईं सिरक ओढ्नुस् म ब्ल्याङ्केट ओढ्छु ।’ उसले जवाफ फर्काइ ।
सायद उसले ममा इमानदारिता देखेकी थिई होला । हुन त यति ठूलो घटना भइसकेपछि केटाहरुप्रति उसको विश्वास नरहनुपर्ने तर उसमा त्यो भाव देखिएन । उसको कुरालाई स्वीकार गर्दै म उसकै छेउमा दाहिने फर्किएर सुतें र भने ऊ देब्रे फर्किइ ।
***
‘हजुरको नाम त भन्नुभएन नि ?‘ उसले उतैबाट प्रश्न गरी ।
‘म विजय शर्मा । लेखक हुँ । गजल, कविता, कथा लेख्ने गर्छु । अब उपन्यास लेख्ने तयारीमा छुँ ।’ मैले आफ्नो छोटो परिचय उसलाई दिएँ ।
‘त्यसो भए त म साहित्यकारको कोठामा पो रहिछु । मेरो कथा पनि लेख्नुहुन्छ त ?’ भन्ने उसका प्रश्नले म झसंग भएँ । आफ्नै अगाडि सत्य कथा र पात्र हुँदाहुँदै मैले त्यसलाई चिन्न नसकेकोमा आफूलाई धिक्कारें ।
कथा मात्र किन, ‘भोली बसेर तिम्रो बारेमा अरु धरै कुरा सुनाउ मलाई अनि प्रविणको बारेमा पनि जानकारी लिउँला त्यसपछि त उपन्यासनै बन्छ नि ।’ भन्दै मैले उसलाई जवाफ फर्काएँ । त्यसपछि ऊ ‘गुडनाइट’ भन्दै पूर्णरुपमा देब्रे फर्की ।
‘वके गुट नाईट’ भन्दै म पनि आफ्नो दाहिने फर्के । एकछिन निद्रा लागेन । यसरी पहिलो पटक कोही अन्जान केटीसँग एउटै बेडमा सुतेको थिएँ । त्योभन्दा धेरै भोलीको प्रतिक्षाले ममा तिब्रता छायो । कोठामा बत्ति पनि बलिरहेको थियो । उज्यालोमा सुत्ने बानी थिएन । आँखाहरु हातको घडिमा डुलाएँ । २ बजिसकेछ । अब त भएन भन्दै आँखा बन्द गरें । कतिबेला निदाएँ पत्तै पाइन ।
***
अर्को दिन बिहान उठ्दा ७ः४० भइसकेको रहेछ । जुरुक्क उठेर गीतातिर हेरेँ । उ मभन्दा पहिल्यै उठिसकेकी रहिछ । बाथरुम गएकी होला भन्ने अनुमान लगाएँ । तर बाथरुममा बाहिरबाट चुकुन लगाएको थियो । आफ्नो कोठाको ढोका हेरें । चुकुन खुला थियो । त्यसपछि छतमा गएकी छ कि भनेर हेर्न गएँ । अहँ उसलाई त्यहाँ पनि भेटिन । निराश हुँदै कोठामा आएँ । मुख्य पात्र नै गुमाउँदा धेरै पीडा भयो त्यो भन्दा बढी उसको बारेमा सोचेर भयो । यस्तो अवस्थामा कहाँ गई होला । न फोन नम्बर छ न कुनै ठेगाना । टाउकोमा हात राख्दै कुर्सीमा बसें ।
आँखाहरु टेबलतिर गएँ । त्यहाँ कापीका पानाहरुमा केही लेखिएका थिए । मैले झट्ट हेरिहाले । त्यो पत्र गीताले मलाई नै सम्बोधन गरेर लेखेकी थिई । जसमा लेखिएको थियोः
विजयजी,
तपाईप्रति कसरी आभार व्यक्त गरुँ मसँग कुनै शब्द नै छैन । यसरी एउटी अञ्जान केटीलाई आश्रय दिएर उसको दुःखमा साथ दिन चाहनुभयो, अनि एकल स्त्रीसँगै हुँदा हजुरले मप्रति कुनै गलत दृष्टी लगाउनु भएन । मलाई सम्मान दिनुभयो । हजुर महान् हुनुुहुन्छ । यहाँ तपाईंजस्ता विजयहरुको खाँचो छ नकि प्रविणजस्ता कलंकहरुको । सबैलाई तपाईजस्तै प्रेमी मिलोस् भन्ने कामना गर्छु । अब म यो भन्दा बढी हजुरलाई दुःख दिन चाहन्न । मेरो कारणले पछि तपाईंको जीवनमा कुनै असर नपरोस् भन्ने चाहन्छु म । त्यसैले म तपाईंको कथाकी पात्र बन्न सकिन । मलाईं माफ गरिदिनुहोला । सायद आजदेखि म यो संसारमा हुनेछैन । हाम्रो भेट पनि हुँदैन । म बाच्नुको यहाँ कुनै अर्थ छैन । पेटमा कसैको नासो बोकेर अविवाहित नारीलाई बान्चे कुनै अधिकार छैन । गल्ती जसको होस् तर समाजद्धारा हामी नारी नै गलत ठहछौँ । अर्को जन्ममा म तपाईंकै प्रेमीका बन्न पाऊ भन्ने कामना गर्छु । मिल्छ भने मेरो यो यथार्थतालाई तपाईंको साहित्यको कुनै कुनामा स्थान दिनुहोला । ताकि म जसरी अन्य नारीहरु झुटा आश्वासनमा नफसुन् र अकालमै मृत्यु अंगाल्न नपरोस् ।
***
उसको पत्र पढेर आँखाभरी आँसु आएँ । मन भक्कानीएर आयो । म जोडजोडले रोएँ । मैले सोच्नै सकिन यो सपना
थियो या विपना…
kathmandutoday

प्रधानमन्त्री केपी ओलीले भारतबाट फर्केपछि सम्बन्ध सुधार भएको बताए । तर, भारतसँग नेपालको सम्बन्ध सुधारको कुनै सम्भावना थिएन । भोलिका दिनमा पनि भारतसँग सम्बन्ध सुधार हुँदैन । किन भने नेपालसँग युरोपेली र अमेरिकीहरुको सामरिक रणनीति जोडिएको छ । नेपाललाई अस्तव्यस्त बनाएर असफल बनाउने र बहुराष्ट्रिय सेना नेपालमा उतारेर तिब्बत प्रवेश गर्ने युरोपेली र अमेरिकीहरुको वर्षौंदेखिको सपना हो । चीनलाई कमजोर बनाउन, शक्तिशाली हुन नदिन, भारत र युरोपेलीहरुले तिब्बत मामिला धेरै उचालेका छन् । यसबाट उनीहरु कुनै पनि हालतमा पछाडि फर्किन चाहँदैनन् ।
कुनै समय नेपालबारे संसारका कुनै पनि मुुलुकले बोलेको भारतलाई मन पर्दैनथ्यो । ऊ नेपालमा अरन खटन सबै आफैंले गर्नुपर्छ भन्ने ठान्थ्यो । तर पछिल्लो समय नेपालबारे बोलिदिनु पर्यो भन्दै हारगुहार गर्दै हिँडेको छ । त्यसैको नतिजा हो, ईयु–भारतको संयुक्त वक्तव्यमा नेपालको कुरा आउनु । बेलायतसँगको वक्तव्यमा नेपालको कुरा आउनु । के नेपाल मामिलामा भारत धेरै कमजोर भइसकेको छ । १२ बुँदे सहमति गर्दा होस वा अन्य महत्वपूर्ण राजनीतिक घटनामा भारतको प्रभाव थियो । तर यसपटक १६ बुँदेदेखि संविधान जारी हुँदासम्म भारतको कुनै दाल गलेन ।
भारत आकार र जनसंख्यामा ठूलो छ । तर, अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा हेर्दा भारत एक स्वतन्त्र राष्ट्रका रुपमा पनि छैन । भारतमा कुनै एकताको सूत्र पनि छैन । यो त केवल फौजी बलले जोडिएको छ । भारतीयहरुलाई एकताको सूत्रमा जोड्ने भाषा, संस्कृति, परम्परा केही पनि छैन । आन्तरिक रुपमा मात्रै होइन, बाह्य रुपमा पनि भारतको छवि स्वतन्त्र मुलुकको जस्तो छैन । यो मुलुकले चीनलाई धेरै शक्तिशाली हुन नदिन पश्चिमा र अमेरिकासँग मिलेर काम गर्छ । सन् २००४ मा अमेरिकासँग परमाणु प्रतिरक्षा सम्झौता गरेर चीनलाई तर्साउन खोजेको हो । त्यो सम्झौता चीनविरुद्ध भएको हो । व्यापारिक कारोबार, प्राविधिक सहकार्य आदि चीनसँग भारतको हुन्छ । तर सामरिक रुपले कहिले पनि भारत र चीन नजिक हुँदैनन् । भारत चीनको स्थायी विरोधी हो ।
यो एउटा तथ्य त हुँदै हो । अर्को डरलाग्दो तथ्य के पनि हो भने पश्चिमाहरुले एसियालाई कसरी नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ भन्नेबारे उनीहरुले ठूलो लगानी र मिहेनत गरेका छन् । एसिया भनेको हिन्दू, मुस्लिम र बुद्धिस्टहरुको सभ्यताको मुलथलो हो । सांस्कृतिक रुपले एकताबद्ध भएको क्षेत्रका मानिसहरुमा सजिलै बिग्रह ल्याउन सकिँदैन । बिग्रहबिना अरुलाई नियन्त्रणमा राख्न सकिँदैन । यसकारण उनीहरुको अस्त्र हो क्रिस्चियन धर्म । क्रिस्चियन धर्म फैलाएर भारतलाई नै विघटन गर्ने उनीहरुको तीन सय वर्ष अघिदेखिको योजना हो । यसका लागि उनीहरुले करोडौं डलर खर्च गरिरहेका छन् । भारतलाई पनि यो तथ्य थाहा छ । यही भएर बेलाबेलामा भारत चीनसँग पनि नजिकिन खोज्छ । भारतको दोहोरो रणनीतिका कारण भारतको द्वैध चरित्र देखिएको हो ।
चीनलाई कमजोर पार्न वर्षाैैदेखि युरोपेलीको प्रयास, अर्बौ खर्च एकातिर छ । यो मामिलालाई युरोपेली र अमेरिकीहरु कुनै हालतमा पनि छाड्दैनन् । यसका लागि नेपाललाई प्रयोग गर्नु उनीहरुको बाध्यता हो । अर्कोतर्फ भारतले दक्षिण एसियालाई नै अखण्ड भारत ठान्छ । उनीहरु नेपाल, भुटान, बंगलादेश, पाकिस्तान सबैलाई आफ्नो बिर्ता ठान्छन् । यी मुलुकहरुको भूगोल जोडिएर एउटै हुनुपर्छ भन्ने ठान्छन् । यी मुलुकहरुमध्ये पनि नेपालमा भारतको अरनखटन पहिलेदेखि चल्दै आएको हो । तर, पछिल्लो समयमा भारतका केही दलाल मात्रै बाँकी रहे उनीहरुलाई समर्थन गर्ने । नेपाली जनतालाई त भारतले गुमायो गुमायो, अलिकति उनीहरुको कुरा सुन्ने दलहरुलाई पनि गुमायो ।
ईयु–भारतको संयुक्त विज्ञप्ति र नेपालका बौद्धिक जमात
नेपालमा केही त्यस्ता मानिसहरुको झुण्ड पनि छ, जसलाई मिडिया र समाजले बौद्धिक भनेर बुझिदिन्छ । विवेक नभएका तर विश्वविद्यालयका डिग्री लिएकालाई बौद्धिक मान्न सकिँदैन । नेपाल आमाको बलात्कार भइरहँदा ताली बजाउनेलाई कसरी बौद्धिक मान्न सकिन्छ ? नेपालका केही बुद्धिजीवी भनाउँदाहरुको विवेक बोल्दैन । यिनीहरुको मनमा एउटा हुन्छ, तर बोल्छन् अर्कै । यिनीहरु विदेशी डलरबाट पालिएका, लगानी गरिएका व्यक्तिहरु हुन् । यस्तो संवेदनशील समयमा प्रयोग गर्न भनेर विदेशीले यिनीहरुलाई पालेर राख्ने गरेका छन् । यसरी पालिनेमा नेता, पत्रकार, बुद्धिजीवी, कर्मचारी सबै छन् ।
नेपालमा भारतको नाकाबन्दीमा भारतविरुद्ध मौन बस्ने वा समर्थन गर्ने विदेशी दलाल हुन् । अहिले भारतले नेपालको संविधानबारे अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमाझ भ्रम फैलाइरहेको छ । नेपालको आन्तरिक ममिलामा भारतले चासो राखेको मत्र छैन, हस्तक्षेप गर्दै हिँडेको छ । यसलाई पनि स्वभाविक देख्ने, हस्तक्षेप नदेख्नेहरु विदेशी दलाल हुन् भन्न कसैलाई पनि प्रमाणको आवश्यकता पर्दैन ।
युरोपेलीहरुले पहिलो संविधानसभा विघटन भएपछि सार्वजनिक रुपमै हाम्रो अरबौं लगानी बालुवामा पानी भयो भने । उनीहरुले नेपालमा जातीय राज्य कायम गराउन खोजेका थिए । जातीय राज्य हुनेबित्तिकै काटाकाटको स्थिति पैदा हुने थियो । त्यस्तै होस् भनेर उनीहरुले नेपालमा यस्तायस्ता मान्छे पालेर राखेका छन् जसको साइनो जनजाति आन्दोलनसँगै छैन ।
जनजाति भनेको यस्तो समुदाय हो जसको सम्बन्ध जल, जंगल र जमिनसँग हुन्छ । उनीहरु मान्छेले बनाएको धर्म मान्दैनन् । प्रकृति पूजक हुन्छन् । उनीहरु गरिब हुन्छन् तर आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रमा बाँचेका हुन्छन् । उनीहरुको आफ्नै भाषा र संस्कृति हुन्छ । जनजाति हुनका लागि नेपालमा चाहिं नाक र आँखाको बनावटलाई आधार मानियो । तर खस, मधेसीमा पनि जनजाति छन् । नेपालमा जनजातिका नेता भनाउँदाहरु पैसाको लोभमा क्रिस्चियन भएका छन् । पद्मरत्न तुलाधर, सीताराम तामाङ, ओम गुरुङ, कृष्ण भट्टचन आज जनजातिका नेता भएको देख्दा उदेक लागेर आउँछ ।
दूर्भाग्यपूर्ण दुःखद पात्रहरु
नेपालमा यदि कसैलाई दुर्भाग्यपूर्ण दुःखद पात्रका रुपमा लिनुपर्दा दमननाथ ढुंगानालाई लिनुपर्ने हुन्छ । अमेरिकी सरकारले जासुसीका लागि परिचालन गर्ने एनटिटिपी नामक संस्था नेपालको शान्ति प्रक्रियासँग सम्बन्धित छ । यो संस्थाको संयोजक पद्मरत्न तुलाधर र उप–संयोजक दमननाथ ढुंगाना छन् । अन्तरिम कालमा यही संस्थाले सिफारिस गरेका आधारमा नेपालमा मन्त्रीहरु पनि भए । यो संस्था अमेरिकाको जासुसी गर्ने संस्था हो ।
अहिले पनि दमन त्यही संस्थाको निलो प्लेटको गाडी चढेर हिँड्ने गरेका छन् । दमननाथका केही वर्षयताका भनाइ नियालेर हेर्नुभयो भने उनले सधैं नेपालमा अशान्तिलाई बल पुग्ने गरी अभिव्यक्ति दिएका छन् । दमननाथको कुरालाई सही मानेर अगाडि बढेको भए अहिले दोस्रो संविधानसभा निर्वाचन पनि हुने थिएन, संविधान पनि बन्ने थिएन । अहिलेसम्म शान्तिप्रक्रिया टुंगोमा पनि पुग्ने थिएन । दमननाथहरु नांगो रुपमा जासुसीका लागि प्रयोग भएका मानिसहरु हुन् । पढेलेखेका मान्छेको आवरणमा समाजमा भ्रम छर्नु नै यिनीहरुको मर्ध हो । वैचारिक ढंगबाट नेपालमाथि आक्रमण गर्ने यिनीहरुलाई ‘क्रिमिनल’ नै मान्नुपर्ने हुन्छ ।
एमाओवादी शान्ति प्रक्रियामा आएलगत्तै लेखक खगेन्द्र संग्रौलाका लेखहरु खोजेर हेर्नुहोस्, त्यहाँ प्रचण्डलाई क्रान्तिका नायक, ऐतिहासिक व्यक्ति, नेताहरुका पनि नेता, नायकहरुका पनि नायकका रुपमा परिभाषित गरिएको हुन्थ्यो । त्यो बेलासम्म संग्रौलाले बाबुराम भट्टराईलाई उनी क्याथोलिक चर्चका भारतीय उत्पादन भन्ने सोच्थे । अनि भट्टराईको सत्तोसराप गर्थे । तर जब बिस्तारै बिस्तारै संग्रौलालाई आफ्नो र भट्टराईको सेन्टर एउटै भन्ने थाहा भयो अनि अहिले सरक्कै कित्ता फेरिएको छ उनको ।
संग्रौलाले माओवादी जनयुद्धकालमा जुनकिरीको संगीत भन्ने उपन्यास लेखेका थिए । जसमा नेपालका उत्पीडित जातजातिको मुक्ति एनजिओले गर्छ भन्ने दावी गरिएको छ । संसारले बुझेको कुरा नै हो एनजिओले आजसम्म कुनै समाज पनि परिवर्तन भएको रेकर्ड छैन ।
kathmandutoday

भुइँचालो कला
‘धरहरा ढल्यो त ढल्यो!’

वैशाख १२ को भुइँचालोले धरहरा ढल्यो भन्ने खबर सुन्नेबित्तिकै मूर्तिकार भुवन थापाको मनमा आएको प्रतिक्रिया यस्तै थियो।

केही बेरपछि उनले दोस्रो खबर सुने, ‘काष्ठमण्डप पनि ढल्यो रे!’

यसपालि भने मन भरंग भयो। सोचे, त्यत्रो इतिहास बोकेको, एउटै रुखको काठले बनेको मन्दिर त्यसरी ढल्ने खालको त होइन!’

उनलाई तुरुन्तै काष्ठमण्डप पुगिहालौंजस्तो भयो। सकेनन्।

१२ र १३ गते आफ्ना लागि बस्ने पाल मिलाउँदैमा र भूकम्प प्रभावित क्षेत्र चहार्दैमा बित्यो। परकम्प आइरहेकै थियो। कोही तास खेल्न व्यस्त भए, कोही गफ चुट्न। भुवनका हात भने सिर्जनामा जुट्न थाले।

यसपालि सिर्जनाको विषयवस्तु उनकैसामु थियो– भुइँचालो, प्रभावित जीवन।

उनले कपुरको पुरानो काठ रोजे, जुन दाउरा बाल्न मात्र काम लाग्थ्यो। त्यही काठ कुँद्ने क्रममा केही दिनपछि यस्तो आकृति बन्यो, जुन के हो उनलाई नै थाहा छैन।

भुवन दुई तरिकाले मूर्ति बनाउँछन्– कहिले मनमनै स्केच कोरेर मूर्तिमा उतार्छन् त कहिले स्केचबिनै कथाअनुसार बनाउँदै जान्छन्। स्केचबिनै काम गरे पनि उनलाई आफू के बनाइरहेछु भन्ने सधैं हेक्का हुन्छ।यसपालि भने अनौठो भयो।

वैशाख १४ गते पालमुनि मूर्ति बनाउन सुरु गरेका भुवनलाई के आकृति बन्दैछ भन्ने मेलोमेसो थिएन। उनी काठ खोप्दै गए। ठोक्दै गए। अन्तमा योभन्दा अगाडि बढ्दिनँ भनेर मूर्ति थपक्क भुइँमा राखेर केही बेर घोरिइरहे।

के बन्यो, उनले बुझ्दै बुझेनन्। त्यसको कुनै अर्थ लागेन।

‘जति अर्थ लगाउन खोज्दा पनि सकिनँ,’ उनले भने, ‘त्यो मूर्तिको कुनै बेस (आधार) नै थिएन।’

काठमाडौं विश्वविद्यालयमा मूर्तिकला प्राध्यापनसमेत गर्ने भुवन भन्छन्, ‘रियालिस्टिक होस् या ‘एब्स्ट्रयाक्ट’, सबै मूर्तिमा भुइँमा अडिने ‘बेस’ र ‘डाइमेन्सन’ हुन्छ। त्यसमा न डाइमेन्सन थियो न त बेस नै। बेस नै नभएपछि झुन्ड्याउँदा कसो होला भन्ने लाग्यो।’

उनले त्यसै गरे। मूर्तिको बीचमा प्वाल थियो। त्यसमा घन्टी झुन्ड्याए। लगातार परकम्प आइरहँदा मूर्ति हल्लिन्थ्यो र घन्टी बज्थ्यो।

परकम्प नआउँदा पनि मान्छेहरू ‘उ भुइँचालो’ आयो भन्दै भागाभाग गर्ने बेला उनको मूर्ति ‘अर्थक्वेक अलार्म’ बन्यो, जसले भुइँचालो आए/नआएको संकेत दिन्थ्यो। ‘योजना र अवधारणाबिना मन बहलाउन गरेको काम त्यतिबेला समयले माग गरेको साधन बनेर पो निस्कियो,’ उनले भने।

भुवनको भनाइमा त्यतिखेर उनको चेतन मनभन्दा अवचेतन मन ज्यादा चलेको थियो। चेतन मनलाई के बनाउँदै छु थाहा थिएन, अवचेतन मनलाई भने समयले मागेको चिज बनाउनु थियो, सायद!

उनले आफ्नो यो नयाँ सिर्जना अनुभव फेसबुकमा लेखे। साथीहरूले यस्तै खाले मूर्ति बनाएर एकल प्रदर्शनी गर्न सुझाए। नेपालमा अहिलेसम्म कसैले झुन्डिने मूर्तिको एकल प्रदर्शनी नगराएको उनले थाहा पाए। उनलाई साथीहरूको ‘आइडिया’ चित्त बुझ्यो।

त्यसपछि उनको ध्यान काठहरूमा जान थाल्यो। भुइँचालो प्रभावित बुङमतीमा एक महिना स्वयंसेवक भएर खटिने क्रममा त्यहाँ भत्किएका घरका ढुंगा, माटो, काठ व्यवस्थापन गर्दा उनको ध्यान काठले नै तान्थ्यो। उनले दाउरा बाल्न मात्र काम लाग्ने ती काठ घरधनीसँग मागेर ल्याए। बाटोतिर कतै भत्किएका घरका काठ देखिइहाले त्यो पनि टिप्न थाले।

उनलाई त अझ काष्ठमण्डप भत्किएर बिग्रिएका काठ पनि सगाल्ने इच्छा थियो। भन्छन्, ‘मलाई काष्ठमण्डपका प्रत्येक चिजको माया लाग्छ। ती सबै काठ र इँटा मागुँमागुँ जस्तो लाग्थ्यो। तर सकिनँ। त्यसको पुरातात्विक महत्व भएकाले सकभर त्यही ठाउँमा सदुपयोग गर्नुपर्छ भन्ने लाग्यो।’

भुइँचालो पछिका ती फुर्सदिला दिनमा उनले करिब ६ दर्जन मूर्ति बनाए, जसमा ‘रियालिस्टिक’ र ‘एब्स्ट्रयाक्ट’ दुवै छन्। उनी कहिलेकाहीँ मूर्ति बनाउँदा बनाउँदै मनमा जे आयो त्यही बनाइदिन्थे। भन्छन्, ‘यी मूर्ति बनाउँदा मेरो ध्यान एकल प्रदर्शनीमा मात्र जान्थ्यो। त्यसैले कसैले किन्ला कि नकिन्ला, बुझ्लान् कि नबुझ्लान् भन्ने कहिल्यै भएन। मेरो आत्माले जे भन्थ्यो म त्यही बनाउँथेँ।’

उनी कहिलेकाहीँ त मूर्ति बनाउँदा बनाउँदै ‘फेन्टासी मुड’ समेत पुगिदिन्थे।

चार वर्षअघि उनको खुट्टा भाँचिएको थियो। वैशाख १२ को भुइँचालोलाई उनले खुट्टा भाँचिनुसँग दाँजे। उनले प्रस्ट्याए, ‘चार वर्षअघि सगरमाथाका फोहोरबाट मूर्ति बनाउने कार्यशालामा अक्सिजनको सिलिन्डर लागेर मेरो खुट्टा भाँचिएको थियो। स्टिल लगाइसकेपछि म तीन दिनमै बैसाखी टेकेर हिँड्न सक्ने भएँ।’

‘हामीले इन्डियन र युरेसियन ‘प्लेट’ का कारण भुइँचालो गएको भन्ने धेरै सुन्यौं। अनि लाग्यो, विज्ञानले मेरो खुट्टाभित्रको ‘प्लेट’लाई किलाकाँटी ठोकेर तीन दिनमै उस्तै पार्यो भने जमिनमुनिको प्लेटलाई चाहिँ किलाकाँटी ठोकेर हलचल गर्न नमिल्ने बनाउन मिल्दैन? भित्र जान नमिले पनि ‘रे’बाट त मिल्थ्यो होला नि!’

दिमागमा यस्तो स्वैरकाल्पनिक सोच आएपछि उनले काठ जम्मा पारे र प्लेट जोडेको भावमा मूर्ति तयार पारे।

यति मात्र होइन, पटकपटक विपत्तिको कुरा सुनिरहँदा उनको मनमा आउँथ्यो, पृथ्वीमा विपत्ति आउँछ भने सूर्य, चन्द्रमालाई पनि विपत्ति आउला नि! उनले यस्तो सोचलाई पनि मूर्तिमा उतारे।

भुवन आफ्ना मूर्ति कुनै न कुनै कोणले फरक हुनैपर्छ भन्ने मान्यता राख्छन्। मानिसले देखिरहेको भौतिक वस्तुलाई पनि फरक तरिकाले प्रस्तुत गर्न चाहन्छन्। भन्छन्, ‘स्याउको मूर्ति बनाउँदा म हामीले देखिरहेको स्याउ बनाउँदिन। स्याउ त सबैले देखेको हुन्छ, म त बरु यस्तो आकृति बनाउँछु जुन स्याउ हो भनेर मान्छेले चिन्न पनि सकोस् र अलमलमा पनि परोस्।’

‘एउटा भनाइ छ, मूर्तिकारले कागती देखाउने होइन, कागतीको रस देखाउने हो,’ उनले भने।

भुइँचालोपछि राहत तथा सहयोगका लागि कलाकारको समूह ‘हातेमालो अभियान’ मार्फत् काठको मूर्तिकला कार्यशालासमेत चलाएका छन् भुवनले। उक्त कार्यशालामा कलाकारहरूले भुइँचालोकै विषयलाई लिएर मूर्ति तयार पारेका थिए। त्यही कार्यशालासहित घरमा तयार पारेका मूर्ति जम्मा पारेर भुवनले एकल प्रदर्शनी थालेका छन्, जुन बबरमहलको आर्ट काउन्सिलमा चैत २१ देखि जारी छ।

झुन्ड्याउने मूर्ति बनाउने उत्कट इच्छाकै कारण उनले मूर्ति बनाउँदा के कति खर्च लाग्यो हिसाब गरेका छैनन्। प्रदर्शनी हलमा मूर्ति झुन्ड्याउने संरचना बनाउन पनि उनले आफैं खर्च गरे। हलको दैनिक दुई हजार पाँच सय रुपैयाँ भाडासहित मूर्ति झुन्ड्याउने संरचनाका लागि करिब दुई लाख खर्च भएको उनको भनाइ छ।

पुराना सामग्रीबाट बनेका आफ्ना मूर्तिलाई ‘इन्सटेलसन आर्ट’ भन्न रुचाउँछन् भुवन। ताजा विषय समेटेकाले ‘समसामयिक कला’ पनि भन्छन्।

प्रदर्शनीमा मूर्ति बिक्ला कि नबिक्ला भन्नेतिर उनको ध्यान छैन। उनलाई यति कुराले खुसी लाग्छ, मूर्तिकै कारण भुइँचालोको पीडा भुल्न सजिलो भयो। मन बहलाउन गरेको कामले ठोस रूप लियो। झुन्ड्याउने मूर्तिको प्रदर्शनी गराउने सपना पूरा भयो।

मनका भावना मूर्तिमा उतारेकैले भुवनले आफ्नो प्रदर्शनीको नाम दिएका छन्– ‘सेल्फ रियलाइजेसन’ अर्थात् आत्मानुभूति।
setopati

 कोकिला ढकाल
२६ असार ०७१ का दिन दिउँसोको घटना हो । सिकुवामा निदाइरहेकी अढाईवर्षे बालिकालाई नाताले दाजु पर्ने १४ वर्षका किशोरले दुर्व्यवहार गरे । छोरी सिकुवामा सुताएर आमा दाउरा लिन जङ्गल गएकी थिइन् । त्यहीबेला दाजु पर्ने किशोर उनका लागि ‘राक्षस’ बनेर आए । आफूमाथि के भएको हो भन्ने थाहै नहुने उमेरमा नाबालिका बलात्कारको सिकार भइन् ।
उनको स्वास्थ्य परीक्षण गरियो, तर थप उपचारका लागि आर्थिक अभाव थियो । महमाईस्थित शान्ति समितिकी अध्यक्ष कल्पना केरुङ भन्छिन्, ‘पहिला गाउँमा सहयोग सङ्कलन गरेर उनको उपचार गरियो । फेरि भिडियो एक्स–रे गर्नुपर्ने भएकाले थप आर्थिक सङ्कलन गर्नुपर्ने भयो । रकम नभएकाले थप स्वास्थ्य जाँच हुन सकेन ।’ बलात्कारपीडित बालिकाको उपचार खर्च राज्यले व्यहोर्ने व्यवस्था नहुँदा उपचारमा समस्या भइरहेको उनको भनाइ छ ।
‘बलात्कार घटनामा अदालतमा मुद्दा चल्दासम्म मात्र प्रहरीले सोधखोज गर्छ,’ इलामका प्रहरी नायव उपरीक्षक प्रकाश रानाभाट भन्छन्, ‘केस चल्दाचाहिँ पीडित आउँदैन कि भन्ने हुन्छ । त्यसपछि उनीहरूको अवस्था के छ, भन्ने बुझिँदैन ।’
सानैमा छोरी बलात्कृत भएपछि आमा पनि दोस्रो बिहे गरेर झापातिर गइन् । पीडित बालिका अहिले हजुरआमासँग छिन् । साथीहरू स्कुल गएको देख्दा उनलाई पनि स्कुल जाने रहर लाग्छ । तर, पठाउने कसले ? हजुरआमा उनलाई स्कुल पठाउन सक्ने अवस्थाम छैनन् । बालिका धुलो खेलेरै दिन बिताउँछिन् । उनलाई लुगा, पेन्सिल र कापी किनिदिने आर्थिक स्रोतसमेत परिवारसँग नभएको केरुङले सुनाइन् । केरुङ भन्छिन्, ‘घटनापछि बालिकामाथि मनोसामाजिक असर परेको त थाहा हुन्छ नै, गाउँ–घर, छर–छमेकीको उनीप्रतिको दृष्टि पनि धेरै फरक पर्दोरहेछ ।’
६ चैत ०७१ का दिन चरनका बाख्रा फर्काउन गएकी जमुनाकी १३ वर्षीया बालिका बलात्कृत भइन् । बलात्कारको पीडा र समाजबाट हुनसक्ने हेलाको त्रासले उनले ब्लेडले आफ्नै शरीर चिरेर आत्महत्या गर्न प्रयास गरिन् । स्थानीयले उनलाई गाईगोठबाट उद्धार गरे । भारत दार्जिलिङस्थित इडेन अस्पतालमा उपचारपछि पशुपतिनगरस्थित माइती नेपालको संरक्षणमा केही दिन राखेर उनलाई परिवारको जिम्मा लगाइयो । घटनाका आरोपी जमुना गाविस– ७ का २५ वर्षे रोशन प्रधानलाई जिल्ला अदालतले २७ वैशाख ०७२ मा ‘आशय करणी भएको’ भनेर सफाइ दियो ।
घटना गाउँमै मिलाउन आरोपी पक्षले पटक–पटक दबाब दिँदा मिलापत्र गर्न नमानेकी बालिका अहिले कहाँ छिन् ठेगान छैन । एक स्थानीय भन्छन्, ‘घटनापछि प्रहरीले आफन्तलाई उनको जिम्मा लगाएको भन्यो । घटना हुनुअघि उनी ठूलोबुबाको घरमा बस्थिन्, अहिले ती बालिका कहाँ के गर्दै छिन् पत्तो छैन । तर, आरोपीचाहिँ यतै डुलेको देख्छु ।’
आठ वर्षीया अर्की बालिकालाई १२ साउन ०७२ मा जमुना गाविस– ८ का १६ वर्षे सौजन दियालीले बलात्कार गरेको आरोप लाग्यो । पीडित पक्षले भोलिपल्ट जिल्ला प्रहरी कार्यालयमा उजुरी दियो । उजुरी परेकै दिन पक्राउ गरिएका आरोपीविरुद्ध प्रहरीले १७ साउनमा जिल्ला अदालतमा आशय करणी मुद्दा दर्ता गर्यो । घटनालगत्तै ‘परिवारभित्रको कुरा’ भन्दै गाउँमै मिलाउने प्रयास भइरहेका बेला प्रहरी पुगेपछि अदालतसम्म आइपुगेको घटनामा पीडित बालिकालाई दबाब दिएर ‘होइन’ भन्न लगाइएको पीडितका आफन्तले बताए । पीडक छुटे, अहिले बालिका विद्यालय जान थालेकी छिन् ।
८ असोज ०७१ बिहान कलेज जाँदै गर्दा बाटैमा बलात्कृत भएकी १७ वर्षीया एक किशोरी घटनापछि कलेज जान छाडिन् । बजार, सडक र मान्छेको जमघट भइरहने स्थानमा पनि निस्कन गाह्रो लाग्ने उनको भनाइ छ । ‘बलात्कारको पीडा त छँदै छ त्यसपछि समाजमा घुलमिल हुन नसक्नुको पीडाले उनलाई दिनरात सताएको छ । बलात्कृत भएकी भनेर मेरो कुरा काट्न थालेपछिको पीडा सहन धेरै मुस्किल पर्दोरहेछ,’ उनी भन्छिन्, ‘त्यही कारण अनुहार देखाउन नसक्दा कक्षा– १२ को परीक्षा दिन सकिनँ ।’ कलेज छोडेपछि उनी घरैमा बसेर घाँस–दाउरा गर्नुपर्ने बाध्यतामा छिन् । ‘अदालतले मुद्दा फैसला गर्यो । क्षतिपूर्ति रकम पनि दियो । तर, क्षतिपूर्तिले मात्रै पहिलाको जीवन नफर्किंदोरहेछ,’ भक्कानिँदै उनले पीडा पोखिन्, ‘मनभरि गाँठो परेर आउँछ, चित्त बुझ्दैन ।’ इलाम नगरपालिका– ९ पीपलबोटेका १८ वर्षे सुदीप निरौलाले कलेज गइरहेका बेला बिहान बाटो ढुकेर यी किशोरीलाई बलात्कार गरेका हुन् । जिल्ला अदालत इलामले निरौलाविरुद्ध २५ कात्तिक ०७१ मा आठ वर्ष कैद र २ लाख रुपैयाँ क्षतिपूर्ति भराउने फैसला सुनाएको थियो ।
१४ वर्षको उमेरमा भिनाजुबाट बलात्कृत एक किशोरी अहिले १६ वर्षकी भइन् । कक्षा–४ मा पढ्दै गर्दा बलात्कारको सिकार भएकी उनको न उपचार हुन सक्यो न गाउँ–घर, छरछिमेकीको सहयोगले पीडामा मल्हम नै लाग्यो । बलात्कारकै कारण गर्भमा बच्चा रहेकोसमेत पत्तो भएन । ‘मेरो पेटमा बच्चा भएको ६ महिनापछि मात्र थाहा भयो । पुलिसले अदालत लाँदा एकपटक डाक्टरले जाँच्यो । बच्चा जन्मिने थाहा पाएर सहिनसक्नुको पीडा भयो । तैपनि, सहनुको विकल्प थिएन । पछि बच्चा जन्मियो,’ उनले भनिन् ।
अहिले उनी अढाई वर्षको छोरो काखी च्यापेर मेलापात गर्दै बिहान-बेलुकाको छाक टार्दै छिन् । ‘दिनभर काम गर्यो, डेढ सय रुपैयाँ ज्याला आउँछ । त्यसैले आमा-छोराको छाक टार्दै छु,’ उनले सुनाइन् । बच्चालाई कुन खाना पोषिलो हुन्छ भन्ने जानकारीसमेत उनलाई छैन । दिदी सुत्केरी हुँदा स्याहार्न गएका बेला भिनाजुले आफूलाई बलात्कार गरेको उनको भनाइ छ । भिनाजु पर्ने दिलबहादुर तामाङ अहिले जेल सजाय भुक्तान गर्दै छन् । पीडित बालिकाकी आमाले दोस्रो विवाह गरिन् । दोस्रो बिहे गरेकी आमासँगै पीडित बालिकाले सहारा लिनुपरेको छ ।
जिल्ला प्रहरी कार्यालय इलामका अनुसार आर्थिक वर्ष ०७१/७२ मा १२ बालिका बलात्कृत भएको प्रहरीको तथ्याङ्क छ । इलाममा ६ वर्षभित्र बलात्कारका ७९ घटना प्रहरीमा दर्ता भएका छन् । आव ०६६/६७ मा सात, ०६७/६८ मा आठ, ०६८/६९ मा १०, ०६९/७० मा १७, ०७०/७१ मा १७ तथा ०७१/७२ मा जबर्जस्ती करणीका २० मुद्दा दर्ता भएका थिए । १६ वर्षमुनिका ११.७६ प्रतिशत बालिका तथा ४६ वर्षमाथिका ७०.५९ प्रतिशत महिला बलात्कारको सिकार भएको प्रहरीले जनाएको छ ।
सहायताका लागि स्पष्ट कानुनी प्रावधान नहुँदा पीडितले झन् पीडा भोग्नु परिरहेको छ । सरकारी निकायले विभिन्न सङ्घसंस्था र सङ्घसंस्थाले सरकारको टाउकामा जिम्मेवारी खन्याउने गरेका छन् । ‘अदालतमा मुद्दा चल्दासम्म मात्र प्रहरीले ‘फलोअप’ गर्छ । त्यसपछि पीडितको अवस्था खासै बुझिँदैन,’ इलामका प्रहरी नायव उपरीक्षक प्रकाश रानाभाट भन्छन्, ‘केस चल्दाचाहिँ पीडित आउँदैन कि भन्ने हुन्छ । त्यसपछि उनीहरूको अवस्था के छ, भन्ने बुझिँदैन ।’
(सञ्चारिका फिचर सेवा/कोकिला, इलामकी पत्रकार हुन् ।)

 dainiknepal

ध्यानपुर्वक दुईपटक पढ्नुहोस । जिन्दगीको दिमाग हल्लाइदिने खालको सत्य !!



जुनदिन हाम्रो मृत्यु हुन्छ , हाम्रो पैसा बैंकमा नै रहन्छ ।
हामी जिउँदो हुँदा लाग्छ हामिसित खर्च गर्न पर्याप्त धन छैन।
जब हामी जान्छौ तब धेरै धन बिना खर्च नै बचेर जान्छ ।
एकजना चिनियाँ बादशाह को मृत्यु भयो । उ आफ्नो विधवाको लागि बैंकमा
मिलियन डलर छोडेर गयो । विधवाले जवान नोकरसित विवाह गरिन ।
त्यो नोकरले भन्यो " म हमेशा सोच्थे कि म आफ्नो मालिकको लागि काम गर्थे ,
तर अब दिमागमा आयो कि मालिक नै हमेशा मेरो लागि काम गर्थ्यो "
यसबाट के सिक्न सकिन्छ ?

* धेरै आवश्यक छ कि अधिक धन आर्जन गर्नुभन्दा अधिक
जीवन बाँच्न सिकौ ।
* राम्रो र स्वस्थ शरीरको लागि लागि प्रयास गर्नुस ।
* महंगो फोनको 70% फंकशन अनुउपयोगी रहन्छ ।
* महंगो कारको 70% गतिको उपयोग हुदैन ।
* पुरै अलमारी दराजमा 70% कपडा त्यतिकै राखिएको हुन्छ ।
* पुरै जिन्दगीको 70% कमाई अरुको उपयोग को लागि छुट्ने गर्छ ।
* 70% गुणहरुको उपयोग हुदैन भने 30% गुणहरुको उपयोग कसरी हुन्छ ।
* स्वस्थ भएर पनि निरन्तर चेक अप गर्नुस ।
* प्यास नलागे पनि पानी अधिक पिउनुस ।
* हरेक पल मा आफ्नो अहम त्याग्नुस ।
* शक्तिशाली भएर पनि सरल हुनुस ।
* धनी नभएर पनि परीपुर्ण हुनुस , सुन्दर जीवन जिउनुस ।

काबुमा राख्नुस - प्राथनाको समयमा आफ्नो दिललाई ।
काबुमा राख्नुस - खाना खाने समयमा पेटलाई ।
काबुमा राख्नुस - कसैको घर जादा आँखालाई ।
काबुमा राख्नुस - कार्यक्रममा जादा आफ्नो बोलिलाई ।
काबुमा राख्नुस - अर्काको धन देख्दा लोभलाइ ।

भुलिदिनुस - आफ्नो राम्रो कर्मलाई ।
भुलिदिनुस - अर्काको गल्तिलाई ।
भुलिदिनुस - अतितको तितो संस्मरणलाई ।
छोडीदिनुस - अरुलाई तल देखाउन ।
छोडीदिनुस - अर्काको धनमाथी चाहना राख्न ।
छोडीदिनुस - अरुको सम्वृद्धी देखेर जल्न ।
छोडीदिनुस - अर्काको चम्चागीरी गर्न ।
छोडीदिनुस - अरुको सफलतामा दुखी हुन ।

canadanppost

काठमाडौं — सेतो हाफ बाहुले भेस्ट । सेतै हाफ पाइन्ट । गुलावी रङको सडक बढार्ने लामो कुची । एउटा हरियो रङको झोलामा आवश्यकीय सरसामान । सफा गर्दै जाँदा जहाँ रात पर्छ, त्यहीँ बास बस्ने मान्यता । त्यहाँकाले जे खान दिन्छन्, त्यही खान्छिन् । एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ जाँदा उनको कुरा सुनेर कतिपय सवारीसाधनले भाडा लिँदैनन् भने कतिपय अवस्थामा अरूले नै तिरिदिन्छन् । कतिपय अवस्थामा आफैं बेहोर्छिन् ।
काठमाडौं कीर्तिपुरकी ४० वर्षीया सुशीला महर्जन नौ वर्षअघिसम्म चुलाचौकामै सीमित थिइन् । घर, छोराछोरी, श्रीमान् र सासूससुराको सेवामै दिन बित्थ्यो । उनै महर्जन हिजोआज विश्व सरसफाइ अभियानमा जुटेकी छन् । २०७० असोज १९ देखि घरपरिवार र गृहस्थी त्यागेर सरसफाइ अभियानमा महर्जन भन्छिन्, ‘बाँकी जीवन सरसफाइमा लगाउनेछु ।’
२०६७ सालमा कीर्तिपुर महोत्सव हुने भएपछि स्थानीय पाँच हजार, पाँच सय महिलाले ४० वर्ष पुरानो डम्पिङ साइट एक घन्टामा सफा गरेका थिए । सरसफाइमा उनको सक्रियता देखेर छिमेकीले सराहना गरे । त्यही प्रशंसाले नै उनलाई सरसफाइमा केही गरौं भन्ने भावना जागेको उनी सुनाउँछिन् ।
छिमेकीको कुरा सुन्दै जाँदा र हिजो फोहोरको डंगुर भएको ठाउँमा सफा गरेपछि देखिएको दृश्यले उनलाई एक्कासि लाग्यो, ‘सिंगो संसार सफा भए कति रमाइलो देखिन्थ्यो होला । यसरी आफैंभित्र भएको, देश र विश्वकै फोहोर सफा गर्ने विचारपछि सरसफाइ गर्ने अभियानमा होमिएकी हुँ ।’
उनीसँगै सोही अभियानमा छन्– ५१ वर्षीय राजमान मानव । उनीहरूले अहिले मुलुकका विभिन्न ठाउँ सफा गर्दै हिँडेका छन् । सिंगो मुलुकलाई फोहोरमुक्त पार्ने अठोट गर्दै देशभरिका ६५ नगरपालिकामा पुगेर सरसफाइ गरिसकेको महर्जनले सुनाइन् । महर्जन र मानवले लगाएको सेतो टी–सर्टको अग्रभागमा लेखिएको छ– ‘मैले नगरे कसले गर्छ ।’ टी–सर्टको पछाडि भागमा अंग्रेजी अक्षर ‘आई’ अंकित छ ।
मानव सिर्जित फोहोर मानिस स्वयम्ले व्यवस्थापन नगर्दा नै मुलुकका मुख्य सहरमा फोहोर व्यवस्थापन चुनौती बन्दै गएको महर्जनको तर्क छ । जबसम्म मानिसले आफैं आफ्नो फोहोर व्यवस्थापन गर्नुपर्छ भनेर सोच्दैनन्, तबसम्म सम्बन्धित नगरपालिकाले मात्र सरसफाइ गर्न नसक्ने उनी दाबी गर्छिन् । काठमाडौंमा मात्र होइन, देशका सबैजसो सहरको मुख्य चुनौती बन्दै गइरहेको फोहोर व्यवस्थापनमा आफ्नो सिंगो जीवन लगाउन पाउँदा उनले आफूले आफैंलाई धन्य मानेकी छन् ।
कीर्तिपुरपछि टोखा, ठिमी, भक्तपुर, ललितपुरलगायत उपत्यकाका केही ठाउँमा उनीहरूले सरसफाइ अभियान चलाए । यसैगरी, इलाम, दमक, इटहरी, धरान, विराटनगर, जनकपुर, हेटौंडा, नारायणगढ, धनगढी, महेन्द्रनगर, नेपालगन्ज, दाङ र बुटवल गरी दर्जनौं सहरमा हजारौं मानिस परिचालन गरेर नगर सफा गर्ने उनीहरूको अभियान जारी छ ।
महर्जन सरसफाइ अभियानमा लागेको साढे पाँच वर्षसम्म घरमै रहेर कामलाई निरन्तरता दिइन् तर यसरीमात्र पुग्दैन भन्ने लागेपछि साढे दुई वर्षअघिदेखि घरपरिवार छाडेर पूर्णकालीन अभियानकर्ता बनेर सरसफाइमा लागिरहेकी छन् ।
सुरु–सुरुमा सराहना गरेर उनलाई यो अभियानमा लाग्न सहयोग गरेका उनका श्रीमान् विकास महर्जन हिजोआज उनीसँग चिढिन थालेका छन् । बेलाबेला सम्बन्धविच्छेदसम्मको कुरा चल्छ । जब सुशीलाले घरमा धेरै समय दिन नसक्ने भइन् तब श्रीमान् उनीसँग त्यति खुसी छैनन् । ‘तर पनि निराश छैन,’ उनले विश्वास व्यक्त गरिन्, ‘अहिले कुरा नबुझे पनि पछि बुझ्लान् । किनकि म गलत बाटोमा लागेको होइन । मैले जे गरिरहेकी छु, सही गरिरहेकी छु ।’
घरबाहिर जति बसे पनि पुरुषको आलोचना हँुदैन तर महिला आठ बजे घरको ढोकाभित्र नपसे कुरा काट्न थाल्ने नेपाली समाजका कारण धेरै महिला घरभित्रै खुम्चिन बाध्य रहेको महर्जनको बुझाइ छ । धेरै संघर्षपछि नेपाल सफा गर्ने अभियानमा घरबाहिर निस्केको सुनाउँदै उनी थप्छन्, ‘घरपरिवारबाट त मलाई छोराछोरीले मात्र सहयोग गरिरहेका छन् । तर, यो अभियानमा देशवासीको साथ र सहयोगले हिँडिरहेकी छु ।’
महिलाले फरक प्रकृतिका काम गर्न चाहन्छन् भने उनलाई घरपरिवार र समाजले साथ दिनुपर्ने उनी बताउँछिन् । बाँचुन्जेल नेपालमात्रै होइन, विश्व सफा गर्ने प्रण गरेकी महर्जन सुनाउँछिन्, ‘म यो धर्तीलाई सफा गर्दागर्दै नै मर्न चाहन्छु ।’
२०११ जनवरी २२ देखि सुरु उनको विश्व सरसफाइ अभियानपछाडि धेरैले काठमाडौं तथा बागमती सफा गर्ने अभियान चलाएका छन् । यसले उनलाई खुसी लागेको छ । आफ्नो अभियान सुरु गरेको दिन अर्थात् जनवरी २२ लाई वातावरण दिवसका रूपमा घोषणा गर्नका लागि सरकारसमक्ष प्रस्ताव गर्ने सोच राखेको बताइन् ।
आगामी तीन वर्षमा नेपाललाई फोहोररहित बनाउने उनको लक्ष्य छ । त्यसलाई सार्थक बनाउन २०१७ जनवरी २२ अर्थात् २०७३ माघ ८ गते १० लाख मानिस परिचालन गरेर एक घन्टामा काठमाडौं सफा गर्ने कार्यक्रम रहेको उनले जानकारी दिइन् । सफा गर्नेभन्दा पनि फोहोर नै नगरौं भन्ने उनको मान्यता छ । आफूबाट सिर्जित फोहोर आफैं निश्चित ठाउँमा राख्न उनले सबैलाई आग्रह गरिन्
ratopati

नेपाली काँग्रेसका केन्द्रीय सदस्य गगन थापाले नेपालको आन्तरिक मामिलामा भारतले हस्तक्षेप गरेर उत्ताउलोपना देखाएको बताएका छन्।

असन्तुष्ट मधेसी, थारुलगायत समुदायलाई संविधान संशोधन गरेर हक, अधिकार दिइने भन्दै थापाले छिमेकीको उत्ताउलोपना आवश्यक नभएको टिप्पणी गरेका हुन्।

नेपाल स्वास्थ्यकर्मी सङ्घ गोरखाले छेवेटारमा शनिवार आयोजना गरेको शुभकामना आदानप्रदान तथा वनभोज कार्यक्रमलाई सम्बोधन गर्दै थापाले भने,'हामी हाम्रो घर मिलाउन सक्षम छौं। छिमेकीले उत्ताउलोपना देखाउनुपर्दैन।'

जारी भएको संविधान कार्यान्वयन काँग्रेसको प्रमुख प्राथमिकता रहेको उनले बताए। 'संविधानप्रति असन्तुष्टि र आक्रोश देखिएको छ। मधेसी, थारुलगायत समुदायलाई चित्त बुझाएर मात्रै हामी अघि बढ्छौँ,'थापाले भने। काँग्रेस सरकारमा जान हतार नगर्ने भन्दै उनले संविधानको कार्यान्वयन गर्दै आउँदो २०७४ माघ ७ भित्र स्थानीय, प्रान्त र केन्द्रको निर्वाचन गर्ने गरी अघि बढ्नुपर्नेमा जोड दिए।

विप्रेषणले मुलुक धानिएको भन्दै उनले जनताको आर्थिक स्तर परिवर्तन हुने गरी देशलाई समृद्ध बनाउनुपर्नेमा जोड दिए। 'भूकम्प, मधेस आन्दोलन र नाकाबन्दीले देशको अर्थतन्त्र डामाडोल भयो', उनले भने,'जनताको जिन्दगी परिवर्तन गर्नुपर्छ।' रासस

जब टोनी हेगनकी छोरीले बाबुको डायरीमा जाजरकोटको बर्णन पढिन...
जाजरकोट-साठी वर्षअघि जाजरकोट आएका बेला विश्व चर्चित लेखक तथा भूगर्भविद् टोनी हेगनले आफ्नो डायरीमा यहाँका जनताले भोगिरहेका समस्याको विषयमा लेखेको देखेपछि उनकी छोरी अहिले डाक्टरका साथ जाजरकोट पुगेकी छिन्। हेगनले डायरीमा लेखेका थिए "जाजरकोट गरिब छ, जनता विपन्न छन्, स्वास्थ्य र शैक्षिक अवस्था निकै कमजोर छ, यसैले यहाँको विकासकालागि सडक अनिवार्य छ, सडकमात्र भएर हुँदैन, गाडी पुगेपछि गाडीले सहरसम्म लैजाने उत्पादन पनि जाजरकोटीले गर्नुपर्छ।"

जाजरकोटबाट काठमाडौँ हुँदै आफ्नो देश स्वीट्जरल्यान्ड फर्किएपछि उनले छोराछोरीलाई आफूले देखेको दुःख वर्णन गरेको उनकी छोरीले बताइन्। उनले छोराछोरीसँग हेगनले भनेका रहेछन् "प्रकृतिले जाजरकोटलाई सुन्दर बनाएको छ, जाजरकोटका जनता मिलनसार छन् तर, विकास र भूगोलले उनीहरूको प्रगतिमा ठगेको छ, त्यसैले हामीले उनीहरूकालागि केही गर्नुपर्छ।" बुबा हेगनको मुखबाट यो कुरा सुनेको ५० वर्षपछि उनकी छोरी क्यार्थिन बुबाको इच्छा पूरा गर्न जाजरकोट आइपुगेकी हुन्। आफ्नै संस्थाको सहयोगमा पाँचदिने हाडजोर्नी तथा नसासम्बन्धी निःशुल्क शल्यक्रिया शिविर सञ्चालन गर्न हेगनपुत्री क्यार्थिन हेगन शुक्रबार जाजरकोट आएकी हुन्।

क्यार्थिन हाडजोर्नी तथा नसा रोग विशेषज्ञ हुन्। हाडजोर्नी र नसा विज्ञ छ नेपाली चिकित्सकसहित १८ जनाको टोली लिएर क्यार्थिन जाजरकोट आएकी छन्। उनको टोलीले बिरामीको उपचार गरिरहेको छ। क्यार्थिनले जाजरकोट आएर बुबाको इच्छा पूरा गर्न सकेकामा निकै खुसी लागेको बताइन।

"म स्वीट्जरल्यान्डमा हुँदा बुबाले यहाँकाबारेमा धेरै कुरा बताउनुभएको थियो । जाजरकोटका लागि केही गर्ने इच्छा छ भन्नुहुन्थ्यो, त्यसैले उहाँको इच्छा पूरा गर्न यहाँ आएकी हुँ।" शुक्रबार शिविर उद्घाटनका क्रममा उनले भनिन। चार वर्षअघि आफूले सुरु गरेको मेड सोलुसन्स फाउन्डेसन नामक संस्थाको आर्थिक सहयोगमा शिविर चलाउन उनी जाजरकोट आएकी हुन्।

क्यार्थिनले उनका बुबाले वर्णन गरे जस्तै जाजरकोट सुन्दर रहेको बताइन। अहिलेसम्म तीन पटक नेपाल आएकी क्यार्थिनले पहिलो पटक सानी छँदा बुबासँग आएको स्मरण पनि गरिन्।

मेड सोलुसन्स फाउन्डेसनको सहयोगमा जिल्ला अस्पतालमा मङ्गलबारसम्म सञ्चालन हुने शिविरमा ७० जना हाडजोर्नी तथा नसा बिरामीको शल्यक्रिया गरिनेछ। दुई हजारभन्दा बढीलाई विभिन्न प्रकारको औषधि तथा परामर्श सेवा उपलब्ध गराउने कायक्रम रहेको नेपाल अर्थोपेडिक अस्पताल, जोरपाटी, काठमाडौँका निर्देशक राजेश महर्जनले जानकारी दिए।

सकेसम्म जिल्लामै शल्यक्रिया वा अन्य उपचार गरेर हाडजोर्नी तथा नसा रोगीलाई निको पार्ने नभए काठमाडौँ लगेर भए पनि निःशुल्क उपचार व्यवस्था मिलाइने उनले जानकारी दिए।

शिविरको पूरै खर्च हेगन पुत्री क्यार्थिन संस्था मेड सोलुसन्स फाउन्डेसन, स्वीट्जरल्यान्डले व्यहोर्ने छ। शिविर खर्च रु २९ लाख हुने अनुमान छ।

रोटरी इन्टरनेसनलले पनि केही सहयोग उपलब्ध गराएको निर्देशक महर्जनले बताए। शिविरबाट जाजरकोट, रुकुम, सल्यान, सुर्खेत र डोल्पा जिल्लाका बिरामी लाभान्वित हुने यो कार्यक्रममा समन्वय गरिरहेको संस्था पाँच तारा युवा संरक्षक मञ्च अध्यक्ष छवि पन्तले बताए। रासस
nagariknews

चैत्र १९, २०७२-
उनले जम्माजम्मी ८ कक्षा उत्तीर्ण गरेका छन् तर उनको व्यवसायमा पढालेखाहरू जागिर खान्छन् । उनले संस्कृत पढेका छैनन् तर उनी रुसमा पण्डितका नामले चर्चित छन्। २०३० सालमा धादिङको खनियाबासमा जन्मिएका ऋषि अर्थात् पण्डितजीका बुवा स्थानीय विद्यालयमा शिक्षक थिए । बुवाले पढ्न कर गरेपछि उनी घर छाडेर हिँडेका थिए । ५ वर्ष भारतमा हन्डर–ठक्कर खाएपछि अचानक उनको भाग्य खुल्यो । एउटा सिख व्यवसायीले उनलाई घरेलु काममा सघाउन रुस लगेपछि उनका दिन फिरे । सन् १९९७ तिर उनले रसियामा सानोतिनो व्यापार सुरु गरे । ऋषि रूसमा विपद्मा परेका नेपालीहरूको उद्धार गर्ने तथा रोजगार दिने व्यक्तिका रूपमा प्रसिद्ध छन् भने नेपालमा उनी डेरी एवं पर्यटन उद्यमी हुन् ।

मान्छे भाग्यले बन्दो रहेछ कि मेहनतले ?
हरेक मानिसलाई एकपटक ईश्वरले राम्रो अवसर दिन्छन् । त्यो अवसरलाई टिपेर मेहनत गर्‍यो भने ऊ सफल हुन्छ । भाग्यले मात्र केही हुँदैन । मेरो हकमा भने भाग्यले साथ दियो । पढ्न छाडेर भागेको मानिस भाग्यले रुस पुगेँ । मैले अवसरको सदुपयोग गरेको हुँ ।

नेपालबाट भारत जाने तपाईंजस्ता युवा लाखौं हुन्छन्, तपाईंले नै रुस जाने मौका कसरी पाउनुभयो ?
मानिसभित्र अलिकति सत्व भाव पनि हुनुपर्दो रहेछ । म सानैदेखि आध्यात्मिक प्रवृत्तिको थिएँ । भारतमा शान्ति शर्मा नामकी एक जना नेपाली माता ‘हात हेर्न’ प्रसिद्ध हुनुुहुन्छ । उहाँको सहयोगी भएर लामो समय काम गर्ने मौका पाएँ । उहाँको आश्रममा भारतका चर्चित सेलिब्रेटी तथा राजनीतिक व्यक्तिहरू आफ्नो भाग्य हेराउन आउँथे । त्यस्तो स्थानमा काम गरेका कारण मलाई एकजना सिख व्यापारीले पत्याए र रुस पुर्‍याए । हुन त मजस्ता धेरै मानिस विदेश पुगेका छन् । कसैले मेहनत गरे, कोही मोजमज्जामा रमाए, जसले मेहनत गरे, उनीहरू माथि पुगे । जो रमझममा लागे, उनीहरूको बिजोग छ ।

तपाईं त अरूको घरमा काम गर्न गएको मान्छे, व्यापार गर्नुपर्छ भन्ने सोच कसरी आयो ?
जहाँ सिख व्यापारीको कार्यालय थियो, त्यहाँ दिउँसो मैले उनीहरूलाई खाना पुर्‍याउन जानुपथ्र्याे । उनीहरूका लागि म रुसी रोटी ‘लाभास’ लिएर जान्थेँ । त्यो रोटी मस्कोको एउटा पसलमा मात्र पाइन्थ्यो । मेरा साहुजीको अफिस ठूलो डिपार्टमेन्टल स्टोरभित्र थियो । त्यहाँ व्यापार गर्ने अरूले पनि मलाई खानेकुरा ल्याउन अर्‍हाउन थाले । यसरी मैले जागिर खाँदै अरूलाई पनि खाना पुर्‍याउन थालेँ । जहाँबाट म रोटी अर्डर गर्थें, त्यसको कमिसन लिन्थेँ अनि जसलाई खाना दिन्थेँ, उनीहरूबाट सर्भिस चार्ज पाउँथे । यसो गर्दा मैले दिनको १५ डलर बचाउन थालेँ । यो निकै कठिन काम थियो । ४० जनाको खाना उचालेर म दिनको १० किलोमिटर हिँड्थें । यसरी काम गर्दा मैले एक महिनामा २ हजार २ सय डलर बचाएछु । त्यसपछि त व्यापार अपार छ भन्ने लागिहाल्यो ।

ठूलो व्यवसायी बन्न सकिन्छ भन्ने विश्वासचाहिँ कहिले पलायो ?
त्यति बेला रूसमा मोबाइल सेवा भर्खरै खुलेको थियो । ल्यान्डलाइन सेवा र मोबाइल टेलिकम सेवामा एकै खालको रिचार्ज कार्ड लागू भएको थियो । सिख व्यापारीसँग काम गर्दा मैले धेरै भारतीय चिन्न थालेको थिएँ । मैले तिनै ग्राहकलाई लक्षित गरेर रिचार्ज कार्ड बेच्न थालेँ । म घर–घर पुगेर, पसल–पसल गएर रिचार्ज कार्ड बेच्थें । जब ग्राहक बढ्न थाले, उनीहरूलाई लक्षित गरेर भिसाको सुविधा दिने, भारत वा नेपाल जानेलाई टिकेटिङ गरिदिने काम सुरु गरेँ । मेरो कामले यति विश्वास जित्यो कि पछि मैले मान्छे राख्नुपर्ने अवस्था आयो । त्यति बेला म महिनाको २८ हजार डलरसम्म कमाउँथे । यही बेला ठगिएर रूस पुगेका नेपालीहरूलाई जागिर दिन थालेँ । कतिलाई नेपालबाट बोलाएँ । भारतीयहरूलाई पूजा–पाठ गराउने मान्छे चाहिएका कारण आफैंले पूजापाठ गरिदिएँ । आफूलाई पूजा–पाठ नआउने भएकाले नेपालबाट पण्डितहरू बोलाएर पूजा–पाठ गराउने संस्था पनि खोलेँ ।

तपाईं रुसका भारतीयहरूबीच लोकप्रिय हुनुको कारण चाहिँ के होला ?
मस्कोमा १५ हजार भारतीय छन् । नेपालीहरू त्यस्तै ५ सयजति होलान् । भारतीयहरूलाई आवश्यक पर्ने सम्पूर्ण सेवा हाम्रो कम्पनीले दिन्थ्यो । उनीहरूलाई पण्डित चाहिन्छ कि, कामदार चाहिन्छ कि, कुनै अप्ठ्यारो पर्छ कि सबै हामीले नै हेरिदिन्थ्यौं । नेपालबाट दलालले अमेरिका लान्छु भनेर रूसमा लगेर छाडेका नेपालीहरूलाई मैले उनीहरूको घरमा काम लगाइदिएका कारण पनि विश्वासको सम्बन्ध बढेको हो । मैले करिब २ सय त्यस्ता नेपालीलाई रोजगारीमा लगाएको थिएँ । रिचार्ड कार्डदेखि टिकेटिङसम्मका सेवा गरेका कारण पनि सम्बन्ध बलियो भएको हुनुपर्छ । नेपाली दूतावासले पनि कोही समस्यामा पर्‍यो भने मेरो फोन नम्बर दिने गरेको थियो । यो मान्छे मेहनती र सहयोगी छ भनेर पनि सम्बन्ध बलियो भएको होला ।

तपाईंले चाहनुभएको भए भारतीय वा रुसी केटीसँग विवाह गर्न सक्नुहुन्थ्यो, नेपाली गर्नुभएछ, किन ?
म ढिँडो खाएर हुर्किएको मान्छेलाई रोटी वा ब्रेड खाने केटी कहाँ मन पर्छ र ? मैले त विवाह गर्दा पनि गाउँकी केटी विवाह गरेको हुँ । आज पैसा कमाएँ भन्दैमा आफ्नो हैसियत पनि त विचार गर्नुपर्छ नि, होइन र ? अहिले मेरा १ छोरा र २ छोरी नेपालमै पढिरहेका छन् । विदेशी केटी विवाह गरेको भए यसरी नेपालमै राख्न पाइन्थ्यो–पाइँदैनथ्यो ? खानपिन र भाषाका कारण पनि आफ्नै देशमा विवाह गर्नुपर्छ ।

नेपालमा उद्योग खोल्नुभएको रहेछ, अहिलेसम्म कति लगानी गरिसक्नुभयो ?
बालाजु औद्योगिक क्षेत्रभित्र सुलभ मिल्क उद्योग रहेछ । त्यसमा धेरै जनाको लगानी भएका कारण समस्या परेछ । त्यसमा अहिलेसम्म ५ करोड रुपैयाँ लगानी गरेको छु । चितवनको सौराहामा होटल हर्मिटेज पनि घाटामै चलिरहेको रहेछ । त्यो रिसोर्ट नेपालको पहिलो आर्टिटेक्ट गंगाधर भट्टले डिजाइन गर्नुभएको हो । त्यसको डिजाइन नै अनौठो छ । मैले त्यो रिसोर्ट २२ करोड रुपैयाँमा किनेको थिएँ, अहिले पनि त्यसमा लगानी थपिरहेको छु । मलाई भोलि नाफा दिन सक्ने समस्यामा परेका उद्योगमा लगानी गर्न मन लाग्छ । खै किन हो, मैले हातमा लिएपछि त्यो माथि जान्छ भन्ने विश्वास छ । मेरो भाग्य नै त्यस्तै छ ।

तपाईंले रुसमा दु:ख गरेर पैसा कमाउनुभयो । सबैले त्यसरी पैसा कमाउन सक्दैनन् नि ?
नेपाली युवाहरू अल्छी गर्छन् । विदेशमा मेहनत गर्नेहरू र राम्रो लाइनमा लागेकाहरूले प्रशस्त पैसा कमाएका छन् । अझ रुसको कुरा गर्नुहुन्छ भने रूसमा त्यहाँका नागरिकजत्तिकै इज्जत कसैको छ भने त्यो नेपालीहरूको छ । विदेशमा कसैले पनि अर्काको काम भन्दैनन्, जसको अफिसमा काम गरे पनि आफ्नै काम गरेको मान्छन् । नेपालमा भने अर्काको काम भनेर घडी हेरेर दिन बिताउने, कामभन्दा बढी अधिकार खोज्ने चलन रहेछ ।

तपाईंले खोलेका उद्योगमा पनि त्यस्तो पाउनुभयो ?
डेरी उद्योग खोलेर म रुस गएको थिएँ । ५ महिनामा फर्केर आउँदा ५० लाखभन्दा बढी घाटा भैसकेको रहेछ । महिनाको ७–८ लाख घाटा भएको देखिएपछि रुसमा बसिरहेको भाइलाई बोलाएर डेरी जिम्मा लगाए । उसले सम्हालेको ६ महिनामा कम्पनीले महिनाको २–३ लाख नाफा दिन थाल्यो । अब भन्नुहोस्, हाम्रो मनस्थिति कस्तो छ ? अनि कसरी हुन्छ देशको प्रगति ?

अहिलेका युवाहरूलाई के सन्देश दिन चाहनुहुन्छ ?
तपाईं सुखी भएर बाँच्न चाहनुहुन्छ भने जागिर खानुहोस् । थोरै तलबमा पनि गुजारा चलाउन सिक्नुहोस् । यसले जीवनमा शान्ति दिन्छ । होइन, पैसा कमाउन चाहनुहुन्छ भने व्यापार गर्नुहोस, रात–दिन खट्नुहोस् । मेहनतले तपाईंलाई पैसा दिन्छ । कस्तो जिन्दगी बाँच्ने त्यो आफ्नै हातमा छ । मेरो अर्को एउटा कुरा पनि छ । नेपालमा बसेर जीवन के हो, मेहनत के हो बुझ्न सकिँदैन । पैसा कमाउन कति गाह्रो छ भनेर बुझ्न पनि एकपटक विदेश गएर दु:ख गर्नैपर्छ ।
ekantipur

‘सिंग नहुनेले जुध्नु हुँदैन’ निकै सानो छँदा हजुरआमाले बारम्बार भन्ने यो कुरा अझैपनि मानसपटलमा गुञ्जिरहन्छ । जब आफूभन्दा केही ठूला दाइदिदी तथा साथीहरुको पिटाइ खाइन्थ्यो अनि म रुँदै हजुरआमाकोमा न्याय माग्न पुग्थेँ । बुबा-मम्मी खेतबारीमा काम गर्न गाउँबेसी गर्नुपर्ने भएकाले हाम्रो रेखदेख हजुरआमाले नै गर्नुहुन्थो । तर, पिटाइ खाएर जाँदापनि हजुरआमाले ‘कठै मेरो बाबु !’ कहिलै भन्नु भएन । पिटाइ पनि खानु छ, उता न्याय दिनुहोला भन्ठानेको हजुरआमालेसमेत ‘सिंग नहुनेले जुध्नु हुँदैन त’ भनिदिँदा झनै भक्कानिँदै केहीबेर रुन्थेँ अनि बिर्सिएर फेरि त्यही साथीसँग खेल्न पुग्थेँ । सायद उहाँले झगडालु नबनुन्, भनेर नै त्यसो भन्नुहुन्थ्यो होला । तर त्यो वाणी बालमस्तिष्कमा नराम्ररी बिझ्थ्यो ।

आर.सी भण्डारी
अहिले यही कुरा नेपाल-भारत सम्बन्धमा पनि दुरुस्तै बनेर आउँछ । त्यतिबेलाको फुच्चे म जस्तै भौगोलिकरुपमा सानो हाम्रो नेपाल, अनि मलाई पिट्ने साथीहरुजस्तै अलिक ठूलो भारत । क्रिकेट खुबै हेर्छु । अहिले विश्वकपको सिजन पनि छ । अरु कामधामलाई पनि साइड लगाएर बसेरै क्रिकेट हेर्न थालेको ५ वर्ष भयो । सन २०११ विश्वकपमा भारत र पाकिस्तानबीचको सेमीफाइनल भिडन्त हेरेपछि क्रिकेटमा यतिधेरै रस बसेको हो । त्यतिबेला जान-अञ्जानमा भारतको समर्थन गरेछु । त्यसपछिका केही वर्ष भारतकै समर्थन गरिरहेँ । तर, विस्तारै भारतप्रतिको समर्थन हराउँदै जान थाल्यो । अहिले त यतिसम्मको अवस्थामा पुगेको छु कि भारतविरुद्ध जसले खेल्छ, त्यस टिमलाई मेरो सबैभन्दा ठूलो समर्थन हुन्छ । भारतले हार्दा उसको घमण्ड चकनाचुर भएको महसुस हुन्छ । नाकाबन्दीको बदला लिएको भान हुन्छ । निकै आनन्द आउँछ, र आफ्नै देशले जितेजस्तै प्रफुल्लित हुन्छु । म मात्रै होइन धेरै नेपाली अहिले यो अवस्थामा पुगेका छन् । जुन बिहीबार भारतले सेमीफाइनलमा वेस्ट इण्डिजसँग हार्दा सामाजिक सञ्जालमा पनि देखियो ।

भारतको समर्थन गर्ने केही साथीहरुसँग बेलाबखत बहस पर्छ । उनीहरुको तर्क हुन्छ, ‘नुनदेखि सुनसम्ममा भारतकै भर पर्नुपर्छ, एकदिन नाकाबन्दी गरिदियो भने खान पाइँदैन, विरोध गरेर के गर्नु ? हामी कमजोर छौं त आफ्नो ठाउँमा बस्नुपर्छ ।’ मलाई यो कुराले त्यही बचपनको याद आउँछ, ‘सिंग नहुनेले जुध्नु हुँदैन’ । अहिले बुझ्ने भएपछि पनि यो कुराले त्यति नै घोच्छ, जति बचपनमा घोच्थ्यो । त्यतिबेला म सानो भए पनि कपर्दी, लक्कुढाल र डण्डिबियो खेल्दा आफूभन्दा ठूला साथीहरुकै तुलनामा गनिन्थेँ । प्रदर्शन मेरो कमजोर र उनीहरुको प्रभावशाली अवश्य थियो । तर, मेरो हैसियत सिंगो एक खेलाडिको नै हुन्थ्यो र ती ठूला साथीहरु पनि त्यही एक खेलाडिका रुपमा गनिन्थे । अनि म कसरी सानो ? अनि मैले किन सहनुपर्ने ? अनि मैले आफ्नो अधिकार खोज्न किन नपाउने ? यी प्रश्नहरुको उत्तर त्यतिबेला मलाई कसैले दिएन । अहिले आएर फेरि यी प्रश्नहरुको जवाफ चाहिको छ मलाई ।

हो, भारत हामीभन्दा निकै ठूलो छ । आर्थिकरुपमा पनि हामीभन्दा सबल छ । आफ्नो स्वार्थकैलागि भएपनि बेलाबखत सहयोग गरेकै छ । हाम्रो संस्कृति समान छ । हामीबीच रोटीबेटीको सम्बन्ध पनि छ । हाम्रा भाषाहरु पनि एकअर्काले बुझ्नका लागि खासै मिहेनत गर्नु नपर्ने खालका छन् । हाम्रो सीमाना खुल्ला, निर्वाधरुपमा आवत-जावत हुन्छ ।

कपाल काट्न मोतिहारीका ठाकुरदाइको सैलुनमा जान्छु । घरबाट अफिसतिर निस्किने बेला उनको हालचाल नसोधी हिँडेको दिन नै हुँदैन । कुनै दिन ठेलामा तरकारी किन्न गयो भने भारतकै प्रकाश दाइ भेटिन्छन् । नेपाल-भारत सम्बन्ध यति अन्योन्याश्रित छ कि, हमी एकअर्काबाट अलग हुनै सक्दैनौं । यी तमाम समानता र घुलमिलका बाबजुद् पनि मजस्तै झण्डै ९० प्रतिशत नेपालीलाई भारत फिटिक्कै मन पर्दैन । कारण उही हो, उसँग सिंग छ, त्यही सिंगको तुजुक देखाउँछ । आफूले भनेकोजस्तो भएन भने धम्क्याउँछ, नाकाबन्दी गर्छ, अनि हामीलेचाहीँ सहनुपर्छ ।
हामीले किन सहने ? मेरो चुह्लो बाल्नका लागि मैले नै दिनरात नभनी मिहेनत गर्नुपर्छ । मैले आफैँले दु:ख गरेर कमाएको पैसाले दाल, चामल र लत्ताकपडा किन्छु । उनीहरुले बेच्छन्, त्यसको बदलामा हामीले पैसा पनि त दिएका छौं । अझै उनीहरुले मागेजति दिएका छौं । मन परेन भने अर्को पसलमा किन्छु भन्न हामीले किन नपाउने ? पसलेले मेरोमा दाल किनिनस् भने यो बाटो हिँड्नै दिन्न भन्न पाउँछ र ? अर्को पसलेले होमडेलिभरीकै सुविधासहित सुपथ मूल्यमा सामान दिन्छु भन्ला रे, मैले त्यहाँबाट किन्न किन नपाउने ? थोरै सहयोग गरेको छु भन्दैमा पासो थाप्न पाइन्छ ?

नेपालमात्रै नभएर पाकिस्तान, बंगलादेश, श्रीलंकासहितका छिमेकीहरु भारतप्रति रुष्ट हुनुको कारण उसले समिक्षा गर्नु पर्दैन ? अरुसँग बोलिस् भने यस्तो गर्छु भनेर चेतावनी दिनेकी, हामीले सम्बन्धलाई सुधार्नका लागि के गर्नुपर्छ भनेर समिक्षा गर्ने ? नेपाल-भारत सम्बन्ध जति बहुआयामिक छ, त्यतिनै चुनौतीपूर्ण पनि छ । हामी अशान्त रह्यौँ भने भारत पनि शान्त रहन सक्दैन । अस्थिरताकैबीच नेपालमा आतङ्ककारी गतिविधि हुन थाल्यो भने खुल्ला सीमाना हुनुका नाताले सबैभन्दा ठूलो प्रभाव भारतलाई नै पर्छ । यी दुई देशकाबीच करिब १७०० किलोमिटर खुल्ला सीमाना छ । नेपालका कारण सुरक्षा चुनौतीमात्रै नभएर नेपालले आफ्नो सबैभन्दा लामो स्थल सीमालाई सुरक्षा गरिदिएको भारतले बुझ्नु पर्दैन ? चीनसँग थोरै जोडिँदा लद्दाखमा कुन अवस्था छ ! उता पाकिस्तानीसँग दिनदिनै गोलाबारी हुन्छ । कम्तिमा उत्तरी सीमामा त नेपाल शान्त छ । यो भारतका लागि फाइदा होइन ? नेपालको विकास र समृद्धिले भारतलाई नै फाइदा हुनेछ । अनि किन बारम्बर अस्थिरता निम्त्याउन चाहन्छ भारत ?

वास्तवमा कुनै पनि नेपाली भारतविरोधी होइनन्, नत म नै हुँ । सबै नेपालप्रेमी हुन् । जसले नेपालको सार्वभौमिकता र स्वतन्त्रतामा खलल पुर्याउन खोज्छ, उसको अवश्य विरोध गर्छौं । किनकी हामीलाई हाम्रो नेपाल प्यारो छ । हामी नेपाली हुनुमा गर्व गर्छौं ।
मोदी (भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी) जी ! आजसम्म त हामी नेपाल प्रेमीमात्रै छौं । अब तपाईंका अन्य छिमेकीजस्तै भारतविरोधी बन्न बाध्य नबनाउनुस् । हामी कसैको विरोध गर्न चाहँदैनौं । हामी भारतलाई आफ्नो असल छिमेकीकोरुपमा देख्न र व्यवहार गर्न चाहन्छौं । त्यसका लागि तपाईंले यी १० कुरा ख्याल गरिदिनुस् । जुन तपाईं-हामी दुवैको हितमा छ ।

१. हाम्रा सुस्ता-कालापानी हामीलाई निकै प्यारो छ । पूर्व-पश्चिमका यी सारा भूभाग हाम्रो शरीरको एउटा टुक्राजस्तै हो, कृपया यसमा ‘गिद्दे नजर’ लगाउन छाडिदिनुस् । सीमानाका तपाईंका नागरिकलाई साँध नमिच्न भन्नुस् । हाम्रो जंगे पिलर नहराओस् । झण्डै एक तिहाइभन्दा बढी भू-भाग त अंग्रेजहरुले फिर्ता नै गरेनन्, तै पनि चित्त बुझाएर बसेका छौं । अहिले बाँकी रहेको नेपालाई पनि लुछ्ने काम आजैबाट छोड्नुस्, छोडाउनुस् ।

२. लाग्थ्यो तपाईं त बुझेको मान्छे । नेपालमा आएर मन पनि जित्नुभयो । तर, अहिले तपाईं झण्डै ३ दशकअघिको इन्दिरा गान्धीको युगमा फर्किनुभयो । नाकाबन्दी लगाउन थाल्नुभयो । त्यसबाट हामीले त केही समस्या अवश्य भोग्यौं नै, तर तपाईंले अर्को ४/५ दशकका लागि नेपालीहरुमा भारतविरोधी सेन्टिमेन्ट नमज्जाले घुसाइदिनु भएको छ । अहिले अधिकांश नेपाली शिक्षित छन् । ३/४ दशकअघिको पेलाहा प्रवृत्ति प्रत्युत्पादक हुन सक्छ भनेर तपाईंले सोच्नु पर्दैन ? जे हुनु भइसक्यो, कृपया अबचाहीँ यस्तो दु:ख दिने काम नगर्नुस् ।

३. यही संविधानका लागि हामीले ७० वर्ष खर्चिएका छौं । बल्लतल्ल हाम्रो हातमा हाम्रा प्रतिनिधिले लेखेको संविधान परेको छ । हो, यसमा केही कमजोरी अवश्य छन्, कतिपय कुरा हामीलाई नै मन परेको छैन । तर, यो हाम्रो आन्तरिक मामला हो । हाम्रो संविधानलाई आफैँ परिमार्जन गर्छौं र समयानुकुल बनाउँछौं । तपाईंले यसमा अनावश्यक चासो राखेर अन्तराष्ट्रिय मोर्चाबन्दीदेखि नेपालीलाई धम्क्याउनेसम्मको ‘हर्कत’ गर्न बन्द गरिदिनुस् ।

४. हामी राजनीतिक स्थितरता चाहन्छौं । हो, हाम्रा राजनीतिक दलहरुले कमजोरी गरेका छन् । तर, यही कमजोरीमा टेकेर सरकार बनाउने गिराउने खेलमा नलागिदिनुस् । तपाईंलाई एउटा के कुरा जानकारी हुन जरुरी छ भने, तपाईंको ‘हनुमान’लाई नै प्रधानमन्त्री बनाउनुभयो भने पनि उसले तपाईंको पक्षमा केही गर्न सक्नेछैन । गरेछ भनेपनि नेपाली जनताले त्यसलाई नङ्ग्याउने छन्, अनि उसले गरेको सम्झौता कार्यान्वयन हुन दिनेछैनन् । राजनीतिक दलका अमुक नेताहरुलाई प्रभावमा पार्ने होइन, नेपाली जनताको मन जित्नुस् । दलहरुले राजनीति गर्ने आधार भनेको जनता हुन् । जनताले चाहेको दिन तिनीहरुलाई उत्तानो पार्न सक्छन् । २३७ वर्षदेखिको इतिहास बोकेको राजतन्त्र फालेको त तपाईंलाई पनि थाहा नै होला ।

५. तपाईं हाम्रो छिमेकी हो । असल छिमेकी बन्न खोज्नुस्, ‘बिग ब्रदर’ होइन । भूगोल, जनधनत्व र आर्थिक हिसाबले तपाईं हामीभन्दा ठूलो हुनुहोला, तर अन्तराष्ट्रिय मञ्चमा हामी बराबर हौँ । त्यसैले ‘बिग ब्रदर’ भन्दा असल छिमेकी बनेर देखाउनुस् ।

६. सुगौली सन्धिदेखि महाकाली सन्धिसम्मका कैयन सन्धि-सम्झौता आजका सचेत नेपालीलाई फिटिक्कै मन परेको छैन । हामी त्यसमा सुधार चाहन्छौं । खुल्ला दिलले यसमा छलफलका लागि तयार हुनुस् । फेरी बसौं, छलफल गरौं र विन-विन सिचुएसनमा यसलाई टुङ्ग्याऔं । यो नेपाल र भारतबीच बढ्दो तिक्तता अन्त्य गर्न ‘रामवाण’ सावित हुनेछ ।

७. हाम्रा लाखौं नेपाली दाजुभाइ तपाईंको देशमा श्रम गर्छन् । उताका हजारौं नागरिक यता पनि आएका छन् । वर्ष दिनभरी पैसा कमाएर चाबाडमा घर फर्किँदा तपाईंले नै सीमाको सुरक्षाका लागि भनेर खटाएका व्यक्तिहरुले दिनदहाडै डकैती गर्छन्, अनावश्यक दु:ख दिन्छन् । कृपया तपाईंको एसएसबी (सीमा सुरक्षा बल)लाई अनुशासित बनाउनुस् । उनीहरुले भारतबाट काम गरेर फर्किने नेपालीमात्रै नभएर दैनिक किनमेलका लागि पारी जानेहरुलाई नतर्साउन्, अनि हाम्रो भूमिमा आएर अनावश्यक दु:ख नदिउन् ।

८. तपाईंका मिडियाहरु पनि साह्रै असंवेदनशील भए । तपाईंका अधिकांश मिडियाको यहाँ सहज पहुँच छ । कुनै बेला त यसरी प्रोपोगाण्डा मच्चाउँछन् नि, लाग्छ पहाड नै उल्टिसक्यो । हाम्रो विषयमा यस्तो प्रोपोगाण्डा हामीलाई मन पर्दैन । त्यसैले त भूकम्पको बेला उनीहरुको हर्कत देखेर #GohomeIndianmedia भन्दै फिर्ता पठाएका थियौँ । तर उनीहरुले अझै पाठ सिकिकेका छैनन् । मर्यादित बन्न भनिदिनुस् ।

९. हरेक कुरामा आफ्नोमात्रै फाइदा नहेर्नुस् । तपाईंलाई नेपालको पानी चाहिन्छ भने नेपालीलाई खुसी बनाएर अनि नेपालीको पनि हित हुनेगरी सम्झौता गरेर लैजानुस्, न कि हजारौंलाई घरबारबिहीन बनाएर । अबका सम्झौताहरु पारदर्शी र जनस्तरबाटै अनुमोदित होस् ।

१०.  हामीले दक्षिणी छीमेकीलाई असर नगर्नेगरी उत्तरतर्फ सम्बन्ध राख्दा अनावश्यक चासो नदिनुस् । हाम्रो लागि चीन पनि भारतजत्तिकै हो । चीनसँगको सम्बन्धलाई ‘हाउगुजी’ मान्न छाडिदिनुस् ।

अन्त्यमा हामी आफ्ना छिमेकीहरुको सुरक्षा चासोमा सचेत छौं र रहनु पनि पर्छ । भारत र चीनजस्ता दुई उदयीमान शक्तिका बीचमा छौँ । हामीले हाम्रो भूमि एकअर्काविरुद्ध प्रयोग हुन नदिने कुरामा सचेत रहनुपर्छ । भारत-चीन दुवै हाम्रा छिमेकी हुन् । त्यो भन्दा बढी न त भारत नै हो, न चीन नै । त्यसैले नेपालले आफ्ना छिमेकीहरुको सुरक्षा चासोमा ध्यान दिने र छिमेकीहरुले पनि असल छिमेकीको व्यवहार गर्ने हो भने बढ्दो तिक्तता छिट्टै अन्त्य हुनेछ । हामी चाहन्छौं, त्यस्तै होस् ।
sajhapost

विश्वमा विज्ञानप्रविधिको विकाससँगै अपराध पनि बढ्दैछ । आजसम्म जेजति आविष्कार भए ति सबै अपराधको पर्याय बनेका छन् । पछिल्लो समय विश्वमा सबैभन्दा उत्तम प्रगति सञ्चार क्षेत्रमा भएको पाइन्छ । विश्व आज एउटा सानो गाउँमा परिणत भएको छ, दुरदराजका मानिसहरु नजिक भएका छन्, यसको मुख्य कारण सञ्चारको विकास नै हो । ५ बर्ष पहिलेको नेपाल र आजको नेपाल तुलना गर्दा धेरै परिवर्तनको आधार स्तम्भहरु खडा भइसकेका छन् । तिनै विकासका सूचकहरु मापन गर्ने हो भने नेपालको सन्र्दभमा पनि सञ्चार क्षेत्रले ठूलो फड्को मारेको देखिन्छ । सञ्चार क्षेत्रको विकासका धरै सबल पक्षहरु हुँदाहुँदै पनि तिनैबीच रहेको नकारात्मक पक्ष हाबी हुँदा अनेकन अप्ठ्याराहरुको सामना गर्नुपर्ने बाध्यत्मक परिस्थितिहरु सृजना भइदिन्छ ।
भर्खरै एउटा समाचारले देश जगायो, एक १७ वर्षीय बालकले २०० भन्दा बढी सरकारी कार्यलयका वेवसाइट ह्याक गरेको समाचार प्रकाशमा आयो । यसमा नेपाल टेलिकम आफैको पनि वेवपेज ह्याक भयो र सुचनाहरु बाहिर चुहिए । यसले हाम्रो देशको बागडोर सम्हाल्ने बिभिन्न सरकारी संस्थाहरुको प्राविधिक ज्ञानको हबिगत छर्लङ्ग पारेको छ र साथसाथै कमिशन र घुसखोरीको पहिचान बनाएका हाम्रा निकायको सुरक्षा संवेदनालाई उजागर गरेको छ ।
चर्चा गरौं अन्र्तराष्ट्रिय ह्याकर सम्बन्धित तथ्य तथा प्रचलनबाट । कम्प्युटर र इन्टरनेट दुनियाको गजव आविश्कार हो, यसले आज असम्भब कार्यहरुलाई पनि सम्भब बनाउँदै लगेको छ । हरक्षेत्र कम्प्युटर र इन्टरनेटमय बनेको अबस्थामा कम्प्युटर सुरक्षा आफैमा एक चुनौति हो । वेवपेजको माध्यमबाट आफ्नो काम गरिरहेका र त्यसैमा आफ्नो अमूल्य सूचना संग्रह गरिरहेकाहरुको लागि त झन् कम्प्युटर र इन्टरनेटको सुरक्षा अपरिहार्य छ । विगत कोट्याउँदा कम्युटरको उदय भएसँगै यसको ह्याक र क्र्याक सुरु भएको पाइन्छ । सन् १९०० को सुरुवातमै नेभिल मास्केल्नीले जोन फ्लेमिङको तारविहिन संरचनामा अवरोध गराएर ह्याकिङ सुरु गरेका थिए । त्यसयता लाखौं ह्याक एण्ड क्र्याकका घटनाहरु भए जसमध्ये कति समाचार बने त कति गोप्य र अति गोप्य नै राखिए ।
कम्प्युटर ह्याकको प्रशंग चलिरहँदा बिश्वका केही प्रमुख ह्याकिङ्ग समुहहरुको पहिचान गर्नु उपयुक्त होला । लिजर्ड स्कावाडको नामले प्रख्यात एक समुह आजको इन्टरनेट सुरक्षाको चुनौति बनिरहेको छ जसले मलेसियन एयरलाईन्स, फेसबुक, माइक्रोसफ्ट र सोनीजस्ता प्रख्यात कम्पनिहरुमाथि धावा बोलिसकेको छ । त्यस्तै सिरियन इलेक्ट्रोनिकको नामले परिचित प्रख्यात ह्याकिङ्ग समुहले सिरीयालि राष्ट्रपति बसर अल असदको लागि काम गर्छन भन्ने तथ्य पनि उजागर भईनै सकेको छ । यस्तै अरु अनेकन समूह छन् जो एकको लागि अर्कोको बिरुद्ध काम गरिरहेका छन्, तर अघोशित रुपमा ।

भर्खर कक्षा ११ मा अध्यायनरत छात्रले देशको मै हुँ भन्ने कार्यलयहरुको वेवपेज ह्याक गर्नुको निष्कर्ष कि त उनीमा बिलक्षण प्रतिभा छ भन्ने हुन्छ या त ती कार्यलयका आईटी पेशेवरहरु निकम्मा हुन् भन्ने ठहरिन्छ । कमिशन, कालोबजारी र घुसखोरीद्वारा विकसित हाम्रोजस्तो मुलुकमा डक्टरको सिप र उपाधि त किनेर पाईन्छ भने आईटीको झन् किन पाईदैन थियो होला र ।
हरेक राष्ट्रले ह्याकरलाई यो अथवा त्यो बहानामा प्रोत्साहन गरेको पाईन्छ । चाहे त्यो सुरक्षाको लागी ‘इथिकल ह्याकिङ’ या कम्प्यूटर सुरक्षा बिज्ञको रुपमा । अमेरीकाले १९७० को दशकमा रेड टिम्स नामक एक दस्ता खडा गरी आफ्ना सबै सरकारी कम्प्युटरको सुरक्षामा चुनौती दियो र आइपरेका समस्याको समाधान खोज्न प्रेरित गरायो जुन प्रकृया आजसम्म पनि निरन्तर छ । हाम्रै छिमेकी राष्ट्र भारतले पनि करिव ५ लाख आधिकारीक ह्याकरहरुलाई आफ्नो साईबर सुरक्षाको निमित्त प्रयोगमा ल्याएको विवरण बेलाबखत सार्वजनिक हुँदै आएको छ । कतिपय विश्वबिद्यालयका साथै नेपाल तथा भारतका धेरै कम्प्यूटर शिक्षा संस्थानहरुले नैतिक ह्याकिङ्ग विषय अध्यापन गराउदै आएका छन् । ह्याकिङ्ग सम्बन्धित यी सामाग्री केलाउनुको पछाडि यसमा सम्भाब्यता र जटिलता दुवै छन् भन्नु नै हो ।
हाल नेपालको चर्चित ह्याक काण्डका मुख्य दोषि बिकास पौडेल प्रहरीको फन्दामा परिसकेका छन् । यससगै धेरै प्रश्नहरु उब्जेका छन् । विकास, आधिकारीक रुपमा १७ बर्षे बालक हुन् (जन्मः २०५६ असार ३१ गते ) तर कानुनत सजिलो बनाउन होला सायद १८ बर्षे भन्दै यथार्थ ढाकछोप गरिएका समाचारहरु बाहिर आएका छन् । २०० भन्दा बढी वेबपेज ह्याक गरेको कारण देखाउदै उनी पक्राउ परे । टेलिकम लगायतका वेवपेज ह्याक गरेको प्रारम्भीक अनुसन्धानबाट पुष्टि भयो पनि । छद्मनाम “Opnep Anonymous” अर्थात “Operation Nepal Anonymous” बाट आफ्नो कामलाई निरन्तरता दिएका बिकासले हालसम्म केकस्ता कार्यहरु गरे ती अनुसन्धानको बिषय होलान् तर कलिलो उमेरमै उनले गरेको कामलाई हेर्दा यो भन्न सकिन्छ कि उनी एक क्षमतावान, प्रतिभाशाली बालक हुन् । भर्खर कक्षा ११ मा अध्यायनरत छात्रले देशको मै हुँ भन्ने कार्यलयहरुको वेवपेज ह्याक गर्नुको निष्कर्ष कि त उनीमा बिलक्षण प्रतिभा छ भन्ने हुन्छ या त ती कार्यलयका आईटी पेशेवरहरु निकम्मा हुन् भन्ने ठहरिन्छ । कमिशन, कालोबजारी र घुसखोरीद्वारा विकसित हाम्रोजस्तो मुलुकमा डक्टरको सिप र उपाधि त किनेर पाईन्छ भने आईटीको झन् किन पाईदैन थियो होला र । भलै ‘भनतन्त्र’को यो देशमा योग्यता नभएकाहरुले पनि भनसुनको आधारका बिनाकाम आईटी पेशेवरको तलब खाएका नहोलान् पनि भन्न सकिन्न । खैर जे होस्, बिकासलाई कारबाहीको दायरामा ल्याउँदै गर्दा देशको संबेदनशील निकायहरुको वेवपेज यति निम्नस्तरको र सुरक्षा संवेदनहिन हुनुमा दोषि को को हुन तिनिहरुलाई पनि कठघरमा उभ्याउनु जरुरी छ । चारैतिर फोहोर भएको ठाउँमा पिसाब फेर्नेले कारबाही त भोग्नुपर्ला नै तर फोहोर गर्नेलाई पहिले कारबाही हुनु जरुरी छ । यदी ठाउँ सफा भएको भए पिसाब त के थुक्दा पनि थुक्दैन पो थियो कि त । तसर्थः पहिले सुन्दर ठाउँ फोहोर गर्नेलाई कारवाही नगरिकन फोहोरमा पिसाब फेर्ने कतिलाई कारबाही गर्दै हिँड्ने ?

बिकासलाई नजिकबाट चिन्ने साथीहरु उनलाई एक मिहेनती, मिलनशार र दृढ संकल्पित बिद्यार्थीको रुपमा लिन्छन् । बिद्यालयको पहिलो परिचयात्मक कार्यक्रममै आफ्नो लक्ष्य एक होनहार ह्याकर एण्ड क्र्याकर बन्ने सपना बाँडेका बिकासलाई त्यतिखेर नपत्याउने उनका साथी एवम शिक्षकहरु अहिले झस्याङग भएका छन् । उनीहरु खुलेर बोल्न डराएका छन्, आफ्नो नाम भन्न डराएका छन, डर छ कतै उनिहरुपनि तानिने पो हुन कि ।

यसो भन्दै गर्दा बिकास कारबाहीको भागिदार होईनन् भन्ने बुझ्नु किमार्थ एक भ्रम हुनेछ । मिहेनत उत्तम गहना हो, लगाउन जान्दा फाईदै फाईदा । बिकासलाई नजिकबाट चिन्ने साथीहरु उनलाई एक मिहेनती, मिलनशार र दृढ संकल्पित बिद्यार्थीको रुपमा लिन्छन् । बिद्यालयको पहिलो परिचयात्मक कार्यक्रममै आफ्नो लक्ष्य एक होनहार ह्याकर एण्ड क्र्याकर बन्ने सपना बाँडेका बिकासलाई त्यतिखेर नपत्याउने उनका साथी एवम शिक्षकहरु अहिले झस्याङग भएका छन् । उनीहरु खुलेर बोल्न डराएका छन्, आफ्नो नाम भन्न डराएका छन, डर छ कतै उनिहरुपनि तानिने पो हुन कि । तर नाम नलेख्ने शर्तमा उनिहरु बिकासको गुणगान गाउन तत्पर छन् । उनको एक शिक्षक भन्छन् ‘जम्मा ३ घण्टा सुतेर अन्य समय पढाइ र आफ्नो लक्षपुर्तीमा लगाउने बिकास आफैमा एक होनहार छात्र हुन् । भलै अहिले उनको काम अपराध जस्तो देखिएला तर उनको क्षमता एक प्रसंशनिय छ ।’
जेलको परिभाषा अनेक हुनसक्छन् र उस्तै कैदीको पनि । बिकास एक काचो माटो हुन्, उनलाई कस्तो आकार दिने, के बनाउने भन्ने निर्णयको अधिकार सरकारको हातमा छ । उनलाई असल शिक्षा दिएर उनको उद्देश्यमा सहयोग गरेर उनको बिलक्षण प्रतिभा राष्ट्रहितको निमित्त लगाउन सके यो भोलि राष्ट्रको गौरवको बिषय बन्न सक्छ । तर यदि १७ वर्षे बालकलाई १८ बनाउँदै सजायको भागिदार ठह¥याएर जेल पठाउने हो भने उनको यो कलिलो मस्तिष्कमा के छाप पर्न जाला ? संगत कस्ता होलन र उनको भविष्य के होला ? राज्य पुलिसमात्र होइन, राज्य दण्डदाता मात्र पनि होइन, राज्यले परेको वखत एक असल अभिभावकको भूमिका समेत निर्वाह गर्नुपर्ने हुन्छ । आज बिकासलाई राज्य एक अभिभावकको रुपमा चाहिएको छ न की कुनै शत्रु जसले यथार्थलाई समेत तोडमोड गर्दै कानुनको दायरामा ल्याई कडा सजाय मात्र दियोस् ।
आज विश्वका ठूला कम्पनीहरु ह्याकको चपेटामा परेका छन् तर गर्न केहि सकिरहेका छैनन् । भोलि नेपालले पनि यस्ता अनेकन ह्याकहरु सामना गर्ने निश्चितप्राय छ त्यतिखेर न त पक्रन बिकास हुन्छन न त ति ह्याकका सुरक्षा उपाय अपनाउन बिकास नै । तसर्थ भोलिको साइबर सुरक्षालाई मध्यनजर गर्दै बिकास जस्ता बालबालिकालाई पक्रेर होइन, खुल्ला आवहान मार्फत वोलाएर साईवर सुरक्षा सम्बन्धि पढाउनु पर्छ जसले भोलि देशको साइवर सुरक्षा गरुन्, गोप्य दस्तावेजको पहरेदारी गर्न सकुन् । नत्र बिकासले आज ह्याक मात्र गरेका हुन त्यसका संवेदनशिल तथ्यहरु उजागर गरेका छैनन् तर भोलि त्यो भन्दा भयानक दुर्घटना हुन वेर छैन ।
आज उनी देशकै ठूलो अपराधी झै वर्णित छन्, प्रहरीको थुनामा छन् तर उनका साथीहरु आफ्नो ११ कक्षाको जाँचको तयारी गर्दैछन् । उनी बालक हुन् तर बयस्क बनाइएको छ र थुन्नेवहाना खोजी गरिँदैछ । भला देशमा साइवर कानुन आएको धेरै भएको छैन र यसले खासै ठूलो काम गर्न पनि सकिरहेको छैन, कारण कानुन बन्छ तर प्राविधिक रुपमा त्यस विषय हेर्ने विज्ञ हामीमा छैनन् । हदै भए उनि केही समयको लागी जेल जालान् तर जेल जीवनपछि उक्त बालकको भविष्य के हुन्छ ? उसलाई कसरी अगाडी वढाउन सकिन्छ वा आफै कसरी अगाडी बढ्छन ?उनको गतिबिधि झन भयानक हुनपनि सक्छ त्यतिखेर राज्यले की बाचुञ्जेल सुराकी छाड्नुपर्छ र सधै कोही पछिपछि लगाउनुपर्छ नत्र आफ्नो वहादुरी देखाउन कुनै वहानामा इन्काउन्टर गर्नुपर्छ, देशले जानेको वहादुरी काम यही हुदै आएको छ ।
तदर्थः यस्ता बालकलाई अनेकन बहानाबाजी गर्दै जेलनेलको बाटो देखाउनुभन्दा उचित परामर्शकासाथ रोजेको बिषय पढ्ने वातावरण सृजना गरिदिनुपर्छ र तिनीहरुमा भएको विलक्षण प्रतिभालाई राष्ट्रले आफ्नो स्वार्थका लागी उपयोगमा ल्याउनुपर्छ । ह्याकिङ्ग अपराधमात्र यदी हो भने बिश्वका बिकशित देशले यसलाई पाठ्यक्रम बनाएर बिश्वबिद्यालयमा अबश्य पढाउने थिएनन् होला ।
साईवर सचेतना आवश्यक थियो । साईवर माफियाले हालिमुहाली गरेको सरकारी साईवरतन्त्रलाई एउटा झड्का दिनु आवश्यक थियो जुन बिकासले गरे । तदर्थ राष्ट्रको हितमा हेर्ने जो कोहीले यसलाई अपराधभन्दा बढी आजको आवश्यकताको रुपमा हेर्नु जरुरी छ । हामी चाहन्छौ राष्ट्रले पनि बिकासका ह्याकलाई अपराधभन्दा आवश्यकताको रुपमा लेओस र केही सिकोस् । उनको सुनिश्चित भविष्यको लागी हरप्रयास गरोस ता कि यस्ता प्रतिभाशाली व्यक्तीहरुले सगर्व देशको हेतु केही गर्न सकुन । सहमति र बिमति आआफ्नो ठाउँमा होलान तर बिकासको वेवसाईट ह्याक अपराध नभएर आजको आवश्यकता थियो ।

ratopati